Pierwsze wrażenie mojej przyjaciółki z czasów studiów historyczno-artystycznych na widok rzeźb Anny Padoł: „Nie, no gniewne, ale świetne!”. Rzeczywiście, charakterystyczna i rozpoznawalna na pierwszy rzut oka fizjonomia rzeźbionych przez Padoł postaci nie pozostawiała nikogo obojętnym. Jednych bawiły, drugich zachwycały, innych (nawet etnograficznych akademików) odrzucały, gdy twierdzili – prymityw może być wulgarny!
Do konkursu „Tradycja w Obiektywie” organizowanego przez Stowarzyszenie Animatorów Ruchu Folkowego przy XXXV Międzynarodowym Festiwalu Muzyki Ludowej ,,Mikołajki Folkowe” 2025 napłynęło łącznie 155 zgłoszeń (nie tylko z Polski), w których zawartych było 268 zdjęć. Jury w składzie Agata Stanowska, Kinga Hendzel, Kinga Witkowska-Mirosław, Robert Pranagal i Marcin Skrzypek przyznało następujące nagrody i wyróżnienia: I miejsce – Janusz Jurek „Śmigus Dyngus”; II miejsce – Janusz Nadolski „Boże Ciało Kotla”; III miejsce – Natalia Szypulska „Skok”; wyróżnienia: Anna Gnatkowska „Tradycyjne maski zambijskie”; Danuta Naugolnyk „Mazurkowa noc”; Piotr Krassowski „W starej podlaskiej kuźni”; Piotr Lisowski „Sobótka 2”; Tomasz Okoniewski „Czas modlitwy”.
Fot. Janusz Jurek „Śmigus Dyngus” (laureat I miejsca)
Wólka Grodziska, dom w głębi ogrodu. Wiele jest takich na Mazowszu, mało który jednak posiada okno z widokiem na raj. Utracony i odzyskiwany niestrudzenie przez dziesiątki lat. Wśród kwiatów, któych odmian próżno szukać dziś w sypialniach wielkich miast - dwa filary jego świata - Chrystus i Maria. Wolnostojące figury stworzone przez Adama Szczepanika, który kontynuuje tradycje rzeźbiarskie przejęte od ojca, Ludwika, każdego roku jaskrawymi kolorami wyrywają odbiorcę z szarej codzienności.
Na zdjęciu Adam Szczepanik, fot. Ł. Ciemiński
Różnokolorowe folklory, zespoły pieśni i tańca, do tego najlepiej i „chata rozśpiewana”, a przede wszystkim przekonanie, że sztuka zwana ludową czy naiwną musi wpisywać się w ten nurt. Ma dawać złudne poczucie sielskości, beztroski i najlepiej nie zadawać pytań, nie wytrącać nas z dobrego samopoczucia ludzi kochających to, co proste, swojskie i nieskomplikowane w odbiorze – czekające na nas – kolonizatorów, którzy nadadzą im znaczenie. Wybierzemy się w świat mitycznych dzikich, porozmawiamy z jakimś prymitywem, może przywieziemy artefakt, a potem podsumujemy jak Karol Borowiecki z Ziemi Obiecanej Reymonta: „[…] i to jest noble. Dlatego człowiek ma humor i ochotę na życie”. Łukasz Ciemiński o rzeźbach Jana Chodary ze Stanisławowa na Roztoczu.
fot. eOstroleka.pl.
Tradycja w Obiektywie to konkurs fotograficzny organizowany przez Stowarzyszenie Animatorów Ruchu Folkowego i ACKiM UMCS Chatka Żaka. Towarzyszy Mikołajkom Folkowym nieprzerwanie od jedenastu lat, zrzeszając fotografów – pasjonatów tradycji ludowej. W 2024 roku do konkursu napłynęło łącznie 113 zgłoszeń, nie tylko z Polski, w których zawartych było 198 fotografii. Uczestnicy zaskoczyli Jurorów swą twórczą interpretacją „tradycji”, ukazując zjawiska związane z szeroko rozumianą kulturą ludową i tym samym stawiając wyzwanie przed niełatwym wyborem najlepszych prac.
fot. Paweł Koziorowski „Redyk”
Wydawać by się mogło, że „bogorób” brzmi jak jawne wystąpienie przeciwko drugiemu przykazaniu Boskiemu lub afront poczyniony artyście. Nic podobnego! Od czasów zażeganego kryzysu ikonoklastycznego wiadomo, że dogmatyczny fakt Wcielenia zniósł zakaz tworzenia wizerunków Chrystusa i świętych. Jan Damasceński wyraził jasno nie tylko swoje przekonanie, ale i wiarę całej chrześcijańskiej ortodoksji, że „nie czci przecież drewna, farb – materii, a jej Twórcę, który zechciał stać się materialny”. Sprawa definitywnie wyjaśniona i zamknięta.
fot. z arch. aut.
Wytartym sloganem stały się słowa – „sztuka jest kobietą”, ale nie ma lepszego określenia na sztukę Bogumiły Leśniak z Suchej Beskidzkiej niż właśnie te słowa Susan Sontag. Od tego trzeba rozpocząć, by później dopisywać kolejne wersy próbujące określić jej twórczość.
fot. z arch. aut.: Matka Boska Kalwaryjska, Bogumiła Leśniak, 2020 r.
Są w polskiej sztuce ludowej motywy uchodzące wręcz za ikoniczne – Chrystus Frasobliwy, Pieta czy rozmaite wizerunki Madonny z Dzieciątkiem. To właśnie one, ze względu na swoją ikonografię, a nierzadko i formę posiadają średniowieczną genezę, której najpełniejszy wyraz osiągnęły w okresie gotyku. W plastyce ludowej istnieją także wyraźne ślady form gotyckich, które są efektem bezpośredniej inspiracji rzeźbami średniowiecznymi, które w okresie renesansu i baroku, jako niemodne, trafiały do wiejskich kościołów, a nierzadko także przydrożnych kapliczek.
fot. Ł. Ciemiński: Pieta, Piotr Woliński, 2015
Przy XXXIII Międzynarodowym Festiwalu Muzyki Ludowej ,,Mikołajki Folkowe” 2023 odbył się X konkurs fotograficzny ,,Tradycja w Obiektywie’’ organizowany przez Stowarzyszenie Animatorów Ruchu Folkowego. Napłynęły łącznie 82 zgłoszenia, z Polski i zza granicy, w których zawarte były 154 zdjęcia. Wszystkie zgłoszenia i fotografie były zgodne z regulaminem.
Gulczyńska Agnieszka „Na polskiej wsi”
Spotykałem Teodora Kupsia podczas każdej Jesieni na Pałukach – imprezy folklorystycznej, której targów sztuki ludowej oczekiwali wszyscy miłośnicy kultury tradycyjnej w regionie i poza nim. W legendarzach spotkania zapisały się opowieści o twórcach, którzy osaczeni przez kolekcjonerów sprzedawali swoje prace, zanim dotarli na wyznaczone dla nich kramy. Wspominają o tym nie tylko bywalcy żnińskiego święta, ale i wizytujący kiermasze w Kazimierzu Dolnym czy Płocku.
fot. z arch. aut.: Józef z Dzieciątkiem, rzeźba Teodora Kupsia
Z pracami tej wybitnej beskidzkiej artystki urodzonej w 1932 roku spotkałem się przez zupełny przypadek, u zarania (a może bardziej odrodzenia) mojej fascynacji sztuką ludową. Działałem wtedy w równym stopniu po omacku, co intuicyjnie. Trafiwszy na urokliwą rzeźbę świętego Józefa, znalazłem w niej wszystko, co wiedziałem i przeczuwałem w temacie sztuki ludowej! Zakupiłem ją, dowierzając swojemu oku – zupełnie nie przeszkadzało mi, że ani sprzedający, ani ja nie znamy nazwiska autora. Cóż! Jako absolwent historii sztuki wiedziałem, że dla Heinricha Wölfflina istniała „Kunstgeschichte ohne Namen”! Wystarczyła mi świetna forma, opierająca się na żywych barwach, wysmakowana kolorystyka i przeczucie, że okalający błękitne oczy rzeźby wianuszek rzęs namalować mogła tylko kobieta! Do Józefa dołączył chwilę później Archanioł Rafał i to umieszczona na rzeźbie sygnatura LE doprowadziła mnie wreszcie do Emilii Leśniak ze Stryszawy!
fot. z arch. aut.
W dniach 1 grudnia 2018 – 31 marca 2019 w krakowskim Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli prezentowana była wystawa „Widok zza bliska. Inne obrazy Zagłady”. Była ekspozycyjnym owocem szerszego projektu badawczego Awkward Objects of Genocide: The Holocaust and Vernacular Arts in and beyond Polish Ethnographic Museums. Zespół składał się z doświadczonych badaczy, jak: Erica Lehrer (Concordia University, Montreal) – znana z wcześniejszej wystawy w krakowskim Muzeum „Na szczęście to Żyd”, Roma Sendyka (kierująca projektem, Uniwersytet Jagielloński), Wojciech Wilczyk (fotograf),
Magdalena Zych (Muzeum Etnograficzne w Krakowie).
Banałem byłoby stwierdzenie, że nic tak nie kształci jak podróże! Ale skoro wymaga tego prawda, to trzeba otrzeć się o banał i przyznać należne miejsce w naszym życiu ekskursjom, które poszerzają horyzonty i stają się inspiracją do kolejnych, dalszych poszukiwań. Dzięki nim owa podróż ma szansę nigdy się nie zakończyć, nawet jeśli walizki zostały rozpakowane, korzenie zapuszczone – choćby na chwilę, a suweniry przypominają o wyprawie na szczęśliwą wyspę.
Fot. Zaśnięcie NMP, II poł. XIX wieku, Kolekcja Marii Giuffrè i Melo Minnella, Palermo
Tradycja w Obiektywie to konkurs fotograficzny organizowany przez Stowarzyszenie Animatorów Ruchu Folkowego. Towarzyszy Mikołajkom Folkowym już od dziewięciu lat. W 2022 roku do konkursu napłynęło łącznie 115 zgłoszeń (nie tylko z Polski), w których zawarte były 203 fotografie. Uczestnicy starali się twórczo interpretować temat „tradycji” oraz ukazać zjawiska związane z szeroko rozumianą kulturą ludową.
Fot. tyt. Miejsce I – Tabor kaliski 2, fot. Janusz Jurek
Jej obrazy to coś więcej niż motywy kwiatowe kojarzące się większości ludzi, którym nazwisko artystki nie jest obce. Między soczystymi barwami zawarła przede wszystkim egzystencjalną opowieść o swoim życiu, które jest odzwierciedleniem losów Ukrainy.
fot. Bumbaka / Wikimedia: aut. Halyna Kalczenko, Kateryna Biłokur, rzeźba gipsowa, 2007
Artystyczne działania Lucyny Kozłowskiej kojarzą się współczesnym odbiorcom sztuki inspirowanej szeroko rozumianą plastyką ludową z wycinankami. Myśląc obrazami, widzimy ją skupioną nad kolejną pracą, w której brzmią nuty świętokrzyskiego folkloru i tradycji. Czasem rozczapierzają szpony jak wiedźmy z Łysej Góry, innym razem poetycko wznoszą ręce ku niebu, by wyśpiewać Franciszkową Pieśń Słoneczną. Na rozmaitych kiermaszach i jarmarkach, na których twórcy ludowi prezentują i sprzedają swoje prace, spotkać możemy ją wśród wycinanek, których obfitość potrafi przyprawić o prawdziwy zawrót głowy!
W lubelskim Centrum Spotkania Kultur 6 lutego 2020 roku odbyło się otwarcie wystawy obrazów zmarłego w zeszłym roku niezwykłego malarza ludowego Stanisława Koguciuka. Miesiąc później na kuratorskie oprowadzanie zaprosiła Katarzyna Kraczoń z Galerii Sztuki Ludowej w Lublinie. Na surowych, ceglanych ścianach Galerii zostało zaprezentowane trzydzieści sześć obrazów pochodzących ze zbiorów Beaty i Dariusza Mazurków. Pierwsze dzieło nabyli przypadkiem wraz ze starą chałupą. Kolejne prace, już w sumie około dwustu, pracowicie kolekcjonowali przez następnych kilkanaście lat.
Nie powinno być o bieli, skoro trudno jej wyrazić smutek w równym stopniu, co radość. Biel się bieli jedynie – w zapatrzeniu mroźnych poranków – dźwięcznych jak cisza rozstań. Będzie jednak o bieli, bo białe były zastygłe twarze świętych zerkających na nas ze szkieł pokuckich ikon, które tworzył Ostap. Będzie i o czerwieni, bo „czerwonymi obrazami” nazywali Huculi te „wyrwy” w wiejskich chatach, przez które można było dostrzec ogień nieba. Dziś nad Ukrainą niebo znów w płomieniach, a święci niezmiennie - zastygli i niemi – i trudno tylko powiedzieć, czy oniemiali bezradnością, czy przerażeni okrucieństwem toczącej się wojny.
W czasie Mikołajek Folkowych 2021 została rozstrzygnięta kolejna edycja konkursu fotograficznego Tradycja w Obiektywie. Napłynęło łącznie 149 zgłoszeń z całej Polski, w których zawarte były 272 zdjęcia. Jury w składzie: Agata Stanowska, Robert Pranagal, Marcin Skrzypek, Radosław Bułtowicz, Grzegorz Nowicki przyznało najlepszym pracom nagrody i wyróżnienia, a wybrane prace można było zobaczyć na wystawie w lubelskiej Chatce Żaka.
fot. L. Nowak: Uścisk dłoni - zakończenie negocjacji
Takie są rzeźby Tadeusza Adamskiego, wewnętrznie skupione i patrzące z niepokojem w dal, ale żadnej tu nerwowości, po prostu obawa i troska, że być może po raz ostatni widzi się świat, który na oczach twórcy począł się zmieniać i odchodzić w zapomnienie.
Fot. Ł. Ciemiński