Jedną z najbardziej zauważalnych zmian we współczesnej turystyce jest zwiększone zainteresowanie sektorem poznawczym. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest wrodzona ludzka ciekawość świata1. Zainteresowanie to jest związane nie tylko z przyrodą, ale również z widocznymi przejawami działalności człowieka. Jednym z antropogenicznych aspektów turystyki jest kultura ludowa. Dla zwiedzających tradycja uwidacznia się np. w budownictwie2. Jej inne przejawy, np. gwara czy zwyczaje, tworzą unikatowy „klimat” miejsca3. Skansen staje się instytucją, w której można obcować z historią oraz kulturą ludową, a nie tylko poznawać4.
Według Wojciecha Śliwińskiego z Sądeckiego Parku Etnograficznego: „skansenowskie zespoły muzealne nie stanowią li tylko sumy wartości poszczególnych [zgromadzonych tam] obiektów. Posiadają one wartość znacznie większą niż oryginalna kolekcja muzealiów. Są bowiem także wartością samą w sobie, jako celowo zorganizowany zespół architektoniczno-krajobrazowy, tworzący wielkoprzestrzenne, plastyczne dzieło sztuki. I niezależnie od tego, czy dany skansen zakomponowany został w swobodnym układzie parkowym, czy też jako replika ruralistycznych układów historycznych – muzeum na wolnym powietrzu powinno się traktować jako odrębne dzieło sztuki, będące najczęściej w trakcie procesu tworzenia”5.
Muzea oraz skanseny są nie tylko placówkami prezentującymi dziedzictwo regionów, ale są odpowiedzialne również za turystykę i rekreację6. Stają się swego rodzaju centrami, w których następuje, na szeroką skalę, popularyzacja regionu. Doskonałym tego przykładem jest Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu.
Wpływ na stworzenie w mieście placówki kulturalnej miało istniejące od 1962 roku Towarzystwo Miłośników Ciechanowca. Dzięki pracy działaczy-społeczników, a także uzyskaniu zgody od Ministerstwa Kultury i Sztuki w styczniu 1963 roku7 powstało Społeczne Muzeum Regionalne8. Pierwsza otwarta dla zwiedzających ekspozycja została udostępniona 5 lipca 1964 roku. W jej inauguracji wzięło udział ponad tysiąc osób. Muzeum nie zatrudniało wówczas pracowników „na etacie”. Dopiero z wpisaniem go na listę instytucji państwowych zyskało pierwszego pracownika etatowego – Kazimierza Uszyńskiego, który pełnił od 1968 roku funkcję kierownika, a od 1975 roku dyrektora9. Wraz z „upaństwowieniem” został określony obszar działania placówki: Białostocczyzna oraz przyległe tereny Podlasia i Mazowsza. Jednym z najważniejszych wydarzeń w historii muzeum było przekazanie na jego rzecz odbudowanego Pałacu Starzeńskich w Nowodworach (dzisiaj Ciechanowiec) 13 czerwca 1971 roku.
Pałac hr. Starzeńskich w Ciechanowcu -Nowodworach. Siedziba Muzeum
Rolnictwa w Ciechanowcu
Źródło: http://www.muzeumrolnictwa.pl/
Instytucja rozwinęła się organizacyjnie oraz zwiększyła liczbę obiektów i eksponatów w kolekcji (w lutym 1969 roku było ich ponad 120010, w 2022 roku – ponad 33 tysiące).
Muzeum funkcjonuje w oparciu o działy merytoryczne11. Na początku lat 60. XX wieku istniał tylko jeden dział – Etnograficzny. Zadania postawione przed ową komórką dotyczyły przede wszystkim dokumentacji kultury materialnej oraz duchowej mieszkańców Podlasia. Głównym problemem okazał się brak odpowiednio wykształconych osób, które mogłyby odgrywać rolę pracowników merytorycznych. Wraz z rozwojem bazy lokalowej placówki zwiększyła się liczba eksponatów. W 2022 roku Dział Etnograficzny w swoich zbiorach ma ich już prawie 14 tysięcy.
Dział ten jest również odpowiedzialny za istniejące od 2004 roku, a zlokalizowane w dworze myśliwskim z Siemion, Muzeum Pisanki. Aktualnie prezentuje ono ponad 2500 eksponatów wykonanych w różnych technikach12. Zostały one zrobione z różnych jaj, np. strusia czy zięby. Niektóre pochodzą z odległych państw, np. z Japonii. Muzeum Pisanki powstało dzięki prywatnej kolekcji Ireny Stasiewicz-Jasiukowej oraz Jerzego Jasiuka.
W 1969 roku w muzeum został powołany Dział Historyczno-Artystyczny odpowiedzialny za prowadzenie badań dotyczących historii Podlasia oraz za gromadzenie dzieł plastycznych, które są związane z pograniczem mazowiecko-podlaskim (placówka posiada jedną z największych kolekcji prac malarza Ignacego Pieńkowskiego). Do najcenniejszych zbiorów bez wątpienia należą archiwum rodziny Augustynowiczów-Ciecierskich z Bacik13 oraz dokumenty z wieku XVI poświęcone zarówno wsi podlaskiej, jak i dziejom Ciechanowca. W 2019 roku Dział Etnograficzny został podzielony na dwa inne: Historyczny oraz Artystyczny. Ich pracownicy organizują konferencje naukowe, wystawy czasowe oraz cykliczne imprezy, takie jak Zajazd Wysokomazowiecki czy Jarmark św. Wojciecha.
W latach 70. XX wieku oddano do użytku nowe obiekty założenia pałacowo-parkowego oraz powołano Radę Muzeum odpowiedzialną za rozwój placówki. Dzięki inicjatywie prof. dr. hab. Ignacego Felicjana Tłoczka14 w 1970 roku na terenie muzeum zlokalizowany został skansen mazowiecko-podlaski. W 1971 roku rozpoczęto przenoszenie obiektów budownictwa wiejskiego, np. lamusa z miejscowości Rudka. Powstał wówczas Dział Budownictwa Wiejskiego, który zajmuje się ich translokacją, badaniem, konserwacją, renowacją oraz inwentaryzacją. Aktualnie na terenie muzeum znajdują się aż 54 obiekty, które zostały zlokalizowane w trzech częściach skansenu. Są to chaty, dwór ziemiański czy spichlerze dworskie. Dodatkowo teren muzeum został wzbogacony o przykłady małej architektury, np. sławojkę, gołębnik słupowy czy też wędzarnię. W 2010 roku przeniesione zostały obiekty sakralne: wikarówka z Kuleszy Kościelnych oraz kościół i dzwonnica z miejscowości Boguty Pianki. Skansen planuje poszerzenie oferty o nowy sektor – budownictwa z gliny15. Mają w nim zostać zaprezentowane rozwiązania wykorzystywane na pograniczu mazowiecko-podlaskim.
W 1971 roku utworzony został Dział Techniki Rolniczej16. Powodem jego powstania było odnajdywanie, podczas pierwszych „wypraw” w poszukiwaniu eksponatów, różnego rodzaju sprzętu rolniczego, np. młocarni. Jednak dopiero po zaplanowaniu zaadaptowania budynku dawnej powozowni na miejsce ekspozycji transportu wiejskiego zwiększono zakres eksploracji. W 1974 roku oddano do użytku pawilon, który zwiększył powierzchnię wystawową17. Ogromną rolę odgrywa dziś prezentacja silników stacjonarnych z lat 1890–1988, lokomobil z lat 1895–2012 i ciągników z lat 1917–1990. Wszystkie są sprawne oraz przeszły gruntowną renowację. Wśród najbardziej znanych eksponatów należy wymienić pochodzący z 1917 roku ciągnik Titan 10-20 oraz zakupiony w 2021 roku pierwszy na świecie ciągnik o konstrukcji przegubowej z napędem na cztery koła – Lanz Acker-Bulldog HP 12 Knicklenker z 1926 roku.
Muzeum Weterynarii utworzono 5 czerwca 1982 roku18 na terenie założenia pałacowo-parkowego w dawnych stajniach, które do 1978 roku były zajęte przez lecznicę weterynaryjną. Za scenariusz wystawy odpowiadał prof. dr hab. Jan Tropiło. Ekspozycja przedstawia weterynarię ludową wraz z jej aspektami „magicznymi”, znaczenie kowala jako zawodu związanego z leczeniem zwierząt, historię podkowy19 oraz instrumentarium weterynaryjne (między innymi przyrządy chirurgiczne oraz stomatologiczne20). Dzisiaj Muzeum Weterynarii jest miejscem chętnie odwiedzanym zarówno przez studentów medycyny weterynaryjnej, jak i osoby zainteresowane dziejami lecznictwa w Polsce.
W 1982 roku utworzono Dział Historii Uprawy Roślin21. Jego zadaniem jest prowadzenie dokumentacji dotyczącej zarówno historii rolnictwa, jak i sadownictwa, łąkarstwa, przetwórstwa oraz przechowalnictwa. Pracownicy działu uprawiają mało popularne współcześnie rośliny, np. bób, pasternak czy proso. We współpracy z Nadleśnictwem Rudka w 2000 roku stworzono Ośrodek Edukacji Przyrodniczo-Leśnej „Zagroda Leśna”. Działanie to było związane z edukacyjną pracą na rzecz poszerzenia świadomości ekologicznej oraz leśnej. W 2017 roku została otwarta wystawa stała dotycząca dziejów rolnictwa na ziemiach polskich. Oprócz wymienionych działań owa komórka jest również odpowiedzialna za park krajobrazowy, który znajduje się w założeniu pałacowo-parkowym.
Muzeum Pisanki
Źródło: http://www.muzeumrolnictwa.pl/
W 1983 roku powstał w muzeum dział, którego głównym zadaniem jest przedstawienie historii chowu i hodowli zwierząt. Zadania szczegółowe to opracowywanie oraz upowszechnianie informacji na ten temat. Pracownicy są także odpowiedzialni za zwierzęta żyjące na terenie ośrodka: kury, gęsi, kozy czy owce. Dodatkowo można zobaczyć bardziej osobliwe zwierzęta, jak np. króliki holenderskie czy pawie22.
Rok później utworzono Dział Tradycji Zielarskich. Zamiłowanie do ziół, które towarzyszyło kulturze ludowej, było jednym z najważniejszych powodów powstania tego sektora. Najistotniejszym przejawem działalności pracowników działu jest opieka nad ogrodem roślin zdatnych do użycia leczniczego. Jego plan i założenia opracowano dzięki zapiskom księdza Krzysztofa Kluka w Dykcyonarzu roślinnym23. W pracach nad tą częścią muzeum ogromną rolę odegrali Longin Olesiński, pracownik Katedry Uprawy Łąk i Pastwisk Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie, oraz Leon Chochłew, kierownik apteki w Ciechanowcu. Współcześnie można zauważyć nieustające zainteresowanie turystów tematyką zielarską.
Działalność edukacyjna oraz oświatowa jest prowadzona przez Dział Promocji. Powstał w 1978 roku i jest odpowiedzialny za przygotowanie oraz wydawanie przewodników i katalogów Muzeum Rolnictwa, a także publikacji naukowych powstałych na podstawie badań prowadzonych w muzeum24. Celom promocyjnym służą też: strona internetowa, social media i portal współpracujący z placówką. Dział pomaga w organizacji oraz koordynacji imprez cyklicznych, jak Podlaskie Święto Chleba czy Jesień w Polu i Zagrodzie25.
Część turystów jest zainteresowana skorzystaniem z bogatego księgozbioru, jaki posiada muzealna biblioteka. Powstały w 1965 roku dział jest odpowiedzialny za gromadzenie oraz udostępnianie pozycji, które dotyczą przede wszystkim profilu muzeum26. Odnajdziemy tutaj między innymi starodruki (w tym publikacje ks. Krzysztofa Kluka), pisma regionalne oraz rolnicze z XIX wieku czy teksty związane z weterynarią. Każdego roku z zasobów korzystają mieszkańcy oraz studenci piszący prace dyplomowe i badawcze27.
W 2019 roku pojawił się Dział Zbiorów. Powstał on w związku z zakończeniem jednej z najważniejszych inwestycji w historii muzeum – budowy centralnego magazynu zbiorów wraz z częścią ekspozycyjną oraz centrum edukacyjnym. Oprócz pomieszczeń do przechowywania eksponatów zlokalizowane zostały w nim pracownie: konserwatorska, digitalizacyjna i gospodarska oraz warsztat mechaniczny. Głównym zadaniem postawionym przed pracownikami działu jest zapewnienie warunków odpowiednich do przechowywania eksponatów.
Teren przy oficynie – „Ogród roślin
zdatnych do zażycia lekarskiego”
Źródło: http://www.muzeumrolnictwa.pl/
Rozwój muzeum spowodował systematyczne zwiększanie liczby obiektów (w skansenie mazowiecko-podlaskim znajduje się ich 54) oraz eksponatów (aktualnie ich liczbę szacuje się na ponad 33 tysiące28).
O pozycji placówki w regionie świadczy szereg partnerstw, które zostały zawarte między muzeum a szkołami wyższymi, np. Szkołą Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, i placówkami muzealnymi, jak Zamek Królewski w Warszawie – Muzeum. Do instytucji należą także obiekty zamiejscowe w Winnie-Chrołach (szkoła wiejska), Drewnowie-Ziemakach (wiatrak z zagrodą młynarza) oraz Dąbrowie-Łazach (wiatrak).
Muzeum jest organizatorem wielu imprez o charakterze cyklicznym i zasięgu ponadregionalnym. Najbardziej znaną jest Podlaskie Święto Chleba, które co roku przyciąga tysiące turystów29.
Dawid Jędrzejak
Opracowanie na stronę internetową: Dominika Wybraniec
1 A. Stasiak, Funkcja turystyczna polskich skansenow, „Łódzkie Studia Etnograficzne” 1998, t. 37, s. 67.
2 Często dla zwiedzających jest to jedyne źródło wiedzy o regionie i jego historii. Tenże, Muzea na wolnym powietrzu w Polsce i możliwości ich wykorzystania dla celow turystycznych, „Turyzm” 1996, t. 6, z. 2, s. 67.
3 Tenże, Przestrzeń turystyczna jako przestrzeń doświadczeń, „Prace i Studia Geograficzne” 2019, t. 64, s. 69.
4 J. Eichstaedt, Uwagi o postrzeganiu ekspozycji w muzeum pod otwartym niebem, [w:] Wyznania i perswazje: werbalizacje obrazu, t. 1, red. M.M. Kośko, Poznań 1998, , s. 59.
5 E. Kasperska, Muzea Etnograficzne na wolnym powietrzu a ich wartość marketingowa dla regionu, „Ekonomiczne Problemy Usług” 2011, nr 75, s. 339.
6 E. Biernacka, Muzea i skanseny w służbie turystyki, „Problemy Turystyki i Rekreacji” 2013, nr 3, s. 50.
7 K. Uszyński, Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu, „Muzealnictwo” 1982, nr 25, s. 69.
8 Pierwszą siedzibą była stara remiza w Ciechanowcu. K. Uszyński, Społeczne Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu jako przykład społecznej opieki nad zabytkami, „Rocznik Białostocki” 1968, nr 8, s. 63.
9 O. Tomaszewska, N. Tomaszewski, Kazimierz Uszyński (1931–2006), „Studia Łomżyńskie” 2006, nr 17, s. 428.
10 A. Mosiewicz, Dział Etnograficzny, [w:] W skansenie i pałacu, red. A.Cz. Dobroński, Ciechanowiec 2012, s. 112.
11 K. Uszyński, Dorobek ks. Krzysztofa Kluka w zbiorach Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, „Analecta”, 2000, nr 17, s. 50.
12 Muzeum Pisanki, [online], [dostęp: 5 maja 2022]: https://www.muzeumrolnictwa.pl/muzeum/wystawy-stale/muzeum-pisanki
13 N. Tomaszewski, Dział Historyczno-Artystyczny, [w:] W skansenie i pałacu, red. A.Cz. Dobroński, Ciechanowiec 2012, s. 137.
14 S. Czołomiej, Budownictwo wiejskie, [w:] W skansenie i pałacu, red. A.Cz. Dobroński, Ciechanowiec 2012, s. 85.
15 E.A. Wibik, Koncepcja ekspozycji nowego sektora w krajobrazie Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu, „Biuletyn Stowarzyszenia Muzeów na Wolnym Powietrzu w Polsce” 2021, nr 17, s. 38.
16 Kompleks kościelny ze wsi Boguty-Pianki – dzwonnica z XIX w., [online], [dostęp: 5 maja 2022]: https://www.muzeumrolnictwa.pl/muzeum/wystawy-stale/kompleks-koscielny-z...
17 M. Wiśniewski, Dział Techniki Rolniczej, [w:] W skansenie i pałacu, red. A.Cz. Dobroński, Ciechanowiec 2012, s. 155.
18 J. Tropiło, Muzeum Weterynarii w Ciechanowcu, „Studia Łomżyńskie” 1989, nr 1, s. 255.
19 J. Jastrzębski, Muzeum Weterynarii w Ciechanowcu, „Muzealnictwo” 1984, nr 28–29, s. 22.
20 G. Jakubik, J. Tropiło, Dział Weterynarii, [w:] W skansenie i pałacu, red. A.Cz. Dobroński, Ciechanowiec 2012, s. 253.
21 R. Sikorski, Dział Historii Uprawy Roślin Gospodarskich, [w:] W skansenie i pałacu, red. A.Cz. Dobroński, Ciechanowiec 2012, s. 175.
22 A. Wiśniewska, Dział Historii Chowu i Hodowli Zwierząt, [w:] W skansenie i pałacu, red. A.Cz. Dobroński, Ciechanowiec 2012, s. 240.
23 D. Gnatowska, Dział Tradycji Zielarskich, [w:] W skansenie i pałacu, red. A.Cz. Dobroński, Ciechanowiec 2012, s. 202.
24 S. Kryński, Dział Oświatowo-Promocyjny, [w:] W skansenie i pałacu, red. A.Cz. Dobroński, Ciechanowiec 2012, s. 275.
25 A. Wiśniewska, Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu, [w:] Muzea na wolnym powietrzu w Polsce, red. A. Gaweł, Białystok 2021, s. 30.
26 Biblioteka, [online], [dostęp: 5 maja 2022]: https://www.muzeumrolnictwa.pl/muzeum/dzialy/biblioteka
27 M. Paździor, 30 lat Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu, „Muzealnictwo” 1994, nr 36, s. 57.
28 O muzeum, [online], [dostęp: 5 maja 2022]: https://www.muzeumrolnictwa.pl/muzeum/o-muzeum
29 W 2018 roku w imprezie uczestniczyło ponad 30 tysięcy osób. XVIII Podlaskie Święto Chleba, [online], [dostęp: 5 maja 2022]: https://www.muzeumrolnictwa.pl/muzeum/realizowane-projekty/xviii-podlask...
Jedną z najbardziej zauważalnych zmian we współczesnej turystyce jest zwiększone zainteresowanie sektorem poznawczym. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest wrodzona ludzka ciekawość światai. Zainteresowanie to jest związane nie tylko z przyrodą, ale również z widocznymi przejawami działalności człowieka. Jednym z antropogenicznych aspektów turystyki jest kultura ludowa. Dla zwiedzających tradycja uwidacznia się np. w budownictwieii. Jej inne przejawy, np. gwara czy zwyczaje, tworzą unikatowy „klimat” miejscaiii. Skansen staje się instytucją, w której można obcować z historią oraz kulturą ludową, a nie tylko poznawaćiv.
(zdj. Pałac hr. Starzeńskich w Ciechanowcu-Nowodworach. Siedziba Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, Źródło: http://www.muzeumrolnictwa.pl/)