Ukraińskie tradycje świętojańskie

Iwana Kupała to nazwa święta przesilenia letniego na terenie Ukrainy. Korzenie tego zwyczaju sięgają czasów pogańskich, czyli okresu, kiedy człowiek był mocno związany z rytmem przyrody. Pierwotnie ten dzień był poświęcony bogu Kupale, lecz po chrystianizacji Rusi Kijowskiej do przedchrześcijańskiej nazwy zostało dodane imię Jana Chrzciciela. Na terenie Ukrainy to święto jest zazwyczaj obchodzone w przesilenie letnie, czyli noc z 6 na 7 lipca (bądź z 23 na 24 czerwca – w zależności od kalendarza).
Na Huculszczyźnie rano ludzie chodzą zbierać zioła lecznicze – według ludowych wierzeń wtedy mają one największą moc i mogą uzdrowić każdego. W tym dniu ubierano dawniej domy polnymi kwiatami i starano się umyć Iwanowską rosą. Wierzono, że jeśli człowiek to zrobi, będzie piękny przez cały rok.
Wieczorem chłopcy ustawiali na wzgórzu obrzędowe drzewo, a dziewczyny przybierały je w wianki i kwiaty. Do tego najczęściej wybierano wierzbę (ukr. werba). Takie drzewo nazywano: Marena, Kupało, Kupalica, gilce.
Nie mniej ważnym elementem święta było ognisko, które rozpalano obok drzewa. Była to kulminacja obrzędu. Krzesanie ognia było samo w sobie ciekawe, ponieważ na Polesiu robiono to przy użyciu kamienia albo drewna. Skoki przez ognisko w święto Iwana Kupała są symbolem oczyszczenia. Przodkowie wierzyli, że za pomocą ognia można oczyścić ludzką duszę, napełnić człowieka siłą i zdrowiem. Ta część obrzędu miała też konotacje miłosne. Para, chłopak i dziewczyna, którzy byli w sobie zakochani, skakali przez ogień, trzymając się za ręce. Jeżeli po skoku ich dłonie były wciąż połączone, oznaczało to, że po ślubie będą razem do końca życia. Czasami ludzie ze wsi gonili przez ognisko swoje zwierzęta, aby uchronić je przed śmiercią, albo palili koszulkę chorego dziecka, ponieważ wierzyli, że dzięki temu ono wyzdrowieje.
W niektórych regionach Ukrainy ta część obrzędu przebiega dziś inaczej. Ludzie palą wieżę z drewna albo innych rzeczy, które są „pod ręką”. Nie wiadomo, co spowodowało takie zmiany, ale jedną z przyczyn może być czasowy zakaz obchodzenia święta na różnych terytoriach Ukrainy i jego odrodzenie w nowym stylu.
W przesilenie letnie odzież również odgrywała istotną rolę. Koszule i sukienki, które zwykle noszono z tej okazji, utrzymane były w stylu wyszywanki.
Dziewczyny wiły wianki w celu wróżb miłosnych. Pleciono je w samo święto Iwana Kupała albo dzień wcześniej. Rano dziewczyny chodziły do lasu albo na pola, żeby nazbierać różnych pięknych kwiatów, głównie barwinku. Podczas plecenia siadały w pobliżu wody i śpiewały pieśni. Kiedy wszystko było gotowe, dziewczyny powoli szły jedna za drugą, podnosiły wianki ku słońcu i śpiewały tradycyjne kupalskie pieśni. Po wykonaniu tych czynności udawały się nad wodę. Tam puszczały swoje wianki. Jeśli któryś zatonął, oznaczało to, że jego właścicielka nie znajdzie w tym roku miłości. W czasie tych działań mówiono: Пливи, вінок, за водою, пливе доля із тобою (tranksr. ukr. Pływy, winok, za wodoju, pływe dola iz toboju).
Ważnym i niezbędnym elementem obrzędu było kąpanie się w zbiornikach wodnych. Wierzono, że w świąteczną noc kąpie się nawet słońce. Ogień i woda były głównymi elementami obrzędu, dzięki którym człowiek się oczyszcza i zdrowieje.
W noc święta Iwana Kupała ludzie do dziś tańczą w korowodach obok ogniska, śpiewają pieśni ludowe z akompaniamentem tradycyjnych instrumentów i organizują różne kupalskie zabawy.
W ten magiczny wieczór wszyscy szukają kwiatu paproci. Legenda głosi, że pojawia się on tylko raz w roku, w Noc Kupały. Niegdyś wierzono, że kto go znajdzie, ten będzie bogaty i zdrowy do końca życia. Mówiono także, że często ludzie, którzy chodzili szukać kwiatu, nie wracali z lasu, lecz znikali.
Warto wspomnieć, w każdym regionie Ukrainy obrzęd wyglądał inaczej. Zmieniała się liczba i kolejność jego części. Przekształcenia, jakim ulegał, były również spowodowane tym, że obrzęd długo był zakazany. Jego odrodzenie spowodowało różne zmiany tradycji.
Ludowych obrzędów ku czci letniego przesilenia zakazywano w Ukrainie z różnych przyczyn od XVIII wieku. W 1719 roku hetman Iwan Skoropadski wydał dekret о вечерницах, кулачных боях, сборищах под Ивана Купала и прочее (transkr. ros. o wieczernicach, kułacznych bojach, sboriszczach pod Iwana Kupała i proczeje). Na mocy tego aktu uczestniczenie w takich obchodach wiązało się z karami cielesnymi, a nawet wyłączeniem z cerkwi prawosławnej. W 1723 roku cerkiew w Berezowie zakazała tańców i zabaw przy ognisku Kupały. W 1769 roku Katarzyna II wydała dekret zakazującego tego obrzędu. Również władze radzieckie utrudniały próby świętowania. 

Alona Derkach