2 września tego roku w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie zakończył się projekt pod nazwą „Śpiewy pogranicza ze zbiorów Jana Ignaciuka w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie”. Jego celem było upowszechnienie repertuaru pieśniowego, jaki w 2003 roku przekazał Muzeum regionalista Jan Ignaciuk. Koordynatorzy projektu, Agata Kusto i Łukasz Tarkowski, zaplanowali szereg wydarzeń. Warsztaty, koncerty i spotkania ze śpiewakami odbywały się w plenerze lubelskiego skansenu. Czy działania te mogą stanowić przykład dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego? Bardzo pozytywny odzew uczestników i odbiorców wydarzeń zdaje się to potwierdzać.
Zbiór pieśni i jego twórca
Przekazany Muzeum zbiór Jana Ignaciuka to właściwie niewielki zasób. Liczy on zaledwie 20 kaset magnetofonowych z pieśniami, prócz tego zapisy pieśni ludowych wraz z opisami obrzędowości rodzinnej i dorocznej. Obecnie przechowywany jest w Zbiorach Folkloru Muzycznego, które w latach 70. XX wieku założył Włodzimierz Dębski na potrzeby dokumentowania pieśni i muzyki ludowej z terenu całej Lubelszczyzny.
Jan Ignaciuk urodził się we wsi Dańce (gm. Hanna w powiecie włodawskim) w roku 1928 w rodzinie rolników. W 1942 roku ukończył cztery klasy szkoły powszechnej, kolejne w Sławatyczach nad Bugiem, a w 1947 roku zdał „małą maturę” w gimnazjum we Włodawie. Od roku 1948 był aktywnym działaczem ruchu młodzieżowego – Związku Walki Młodych i Związku Młodzieży Polskiej. Był także instruktorem, najpierw powiatowym, potem wojewódzkim PZPR. W roku 1953 zamieszkał w Lublinie, gdzie zaocznie ukończył technikum ekonomiczne im. Vettera (1964 r.). Współpracował z Ukraińskim Towarzystwem Społeczno-Kulturalnym w Lublinie, należał do jego zarządu. Udzielał się w Ukraińskim Zespole Pieśni i Tańca w Lublinie, śpiewał w ukraińskiej grupie estradowej Trojanda, był członkiem koła Zjednoczenia Ukraińców w Lublinie i Związku Ukraińców Podlasia w Bielsku Podlaskim. Od roku 1973 stał się członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, gdzie wygłaszał odczyty i którego był skarbnikiem.
Od roku 1970 zajmował się systematycznie zapisywaniem pieśni, zwyczajów, obrzędów dorocznych i rodzinnych na terenie Podlasia. W kręgu jego zainteresowań znajdował się szczególnie folklor ludności ukraińskiej i ludności polskiej pochodzenia ukraińskiego. Swoje materiały opracowywał i starał się publikować w czasopismach tematycznych, przekazywał kopie różnym instytucjom kultury oraz jednostkom naukowym. Znajdują się one m.in. w Instytucie Sztuki, Folklorystyki i Etnologii Ukraińskiej Akademii Nauk w Kijowie czy w zasobach Bialskiej Biblioteki Cyfrowej. Ciągle są jednak rozproszone i trudno dostępne1.
Część materiałów zebranych przez Jana Ignaciuka – nagrania i zapisy muzyczne pieśni przechowywane w Muzeum Wsi Lubelskiej – pochodzi z miejscowości w powiatach: siemiatyckim, hajnowskim, bialskim i białostockim (Podlasie) oraz włodawskim (Lubelszczyzna). Nagrania powstawały w różnym czasie, część w latach 80. XX wieku, inne na początku XXI wieku. Ignaciuk udokumentował repertuar obrzędowy rodzinny i doroczny, nagrywał też pieśni powszechne i patriotyczne. Omawiane nagrania dźwiękowe i zapisy ukazują bogactwo tradycji muzycznych regionu należącego do pogranicza kulturowego, dla którego charakterystyczne jest współistnienie kultur sąsiedzkich posługujących się różnymi językami, także miejscowymi gwarami2.
Przed muzealnikami pojawiło się więc pytanie, w jaki sposób udostępniać zbiory o charakterze audialnym. W myśl art. 1 Ustawy o muzeach [Pojęcie muzeum]: „Muzeum jest jednostką organizacyjną nienastawioną na osiąganie zysku, której celem jest gromadzenie i trwała ochrona dóbr naturalnego i kulturalnego dziedzictwa ludzkości o charakterze materialnym i niematerialnym, informowanie o wartościach i treściach gromadzonych zbiorów, upowszechnianie podstawowych wartości historii, nauki i kultury polskiej oraz światowej, kształtowanie wrażliwości poznawczej i estetycznej oraz umożliwianie korzystania ze zgromadzonych zbiorów”3. W przypadku lubelskiego skansenu chodziło o ukazanie repertuaru, który dziś, w miejscowościach jego pochodzenia, jest wykonywany bardzo rzadko lub wcale. Jest jednak przechowywany w pamięci najstarszego pokolenia. Zadaniem do zrealizowania w ramach projektu stało się obudzenie pamięci depozytariuszy i poprzez edukację nieformalną w postaci warsztatów śpiewu, wsparcie transmisji międzypokoleniowej.
Warsztaty śpiewu i repertuaru
Zdecydowano, że najlepszą formą promocji i udostępnienia zbiorów Jana Ignaciuka będą warsztaty śpiewacze. Umożliwią one zapoznanie się z różnorodnym repertuarem, unikatowym brzmieniem języka, melodii oraz ze stylem wykonawczym uzależnionym od kontekstu jego funkcjonowania. Warsztaty prowadzone były przez doświadczone animatorki śpiewu tradycyjnego w Polsce oraz depozytariuszki tradycji – śpiewaczki reprezentujące obszar, którego tradycje dokumentował Jan Ignaciuk. Taka koncepcja spotkań gwarantowała, że repertuar będzie przekazywany jak najwierniej i, co najistotniejsze, umożliwi poznanie współczesnych mistrzów tradycji, którzy z zaangażowaniem dzielą się swoją wiedzą i doświadczeniem udziału w autentycznej kulturze. Warsztaty śpiewacze prowadziła urodzona w 1939 roku w Dołhobrodach i tam mieszkająca Karolina Demianiuk – artystka ludowa: śpiewaczka, aktorka, poetka, zajmująca się również rękodziełem: haftem, koronką i tkactwem. Od najmłodszych lat śpiewała pieśni razem z rodziną i bliskimi z sąsiedztwa. Współtworzyła zespoły: Jutrzenka i Dołhobrodzkie Zadułyńce, gdzie razem z Anną Kazimieruk uczy dzieci śpiewu, występuje na lokalnych i ogólnopolskich festiwalach oraz przeglądach folkloru, zdobywając nagrody i wyróżnienia.Drugą z mistrzyń była Nina Jawdosiuk. Śpiewaczka urodziła się w 1942 roku w Wojnówce, ale od wielu lat związana jest z pobliską Dobrowodą w gminie Kleszczele w powiecie hajnowskim. Pieśni przez nią śpiewane były przekazywane w jej rodzinie z pokolenia na pokolenie. Dzisiaj Nina Jawdosiuk prowadzi Zespół Śpiewaczy z Dobrowody, z którym wykonuje unikatowe pod względem melodyki i treści pieśni obrzędowe cyklu dorocznego: rohulki, wysnynky (dwa rodzaje pieśni wiosennych), żniwne oraz obrzędowe rodzinne (korowajowe, weselne, chrzcinne) czy pieśni wielkopostne i kolędy. Dodatkowo do współpracy zaproszone zostały dwie śpiewaczki młodszego pokolenia, które zajmują się praktykowaniem śpiewu tradycyjnego z terenów eksploracji Ignaciuka: Ewa Grochowska – muzyczka, nauczycielka śpiewu tradycyjnego, badaczka tradycji muzycznych wsi polskiej i stylów wokalnych w muzyce tradycyjnej Europy Środkowo-Wschodniej oraz Julita Charytoniuk – kulturoznawczyni, śpiewaczka i nauczycielka śpiewu tradycyjnego, kuratorka koncertów, reprezentantka Stowarzyszenia Dziedzictwo Podlasia, która od wielu lat współpracuje z depozytariuszami tradycji w ich lokalnym środowisku.
Warsztaty trwały dwa dni, a każdy z nich poświęcony był repertuarowi jednej ze śpiewaczek. Zajęcia, w których wzięło udział przeszło 30 osób, odbywały się w przestrzeni jednej z zagród muzealnych, dzięki czemu zwiedzający skansen mogli słuchać pieśni zarówno podczas warsztatów, jak i bezpośrednio po nich, podczas popołudniowych koncertów podsumowujących dany dzień warsztatowy.
Na finał panel i potańcówka
Podsumowanie projektu miało miejsce 2 września. Centralnym jego punktem był panel naukowy. Wszyscy z prelegentów odnieśli się do tytułowych zbiorów Ignaciuka, omawiając leksykę pogranicza polsko-wschodniosłowiańskiego na podstawie pieśni ludowych zebranych przez regionalistę (prof. dr hab. Feliks Czyżewski), język i styl pieśni ludowych wschodniego pogranicza (prof. dr hab. Jan Adamowski), wesele podlaskie na podstawie scenariusza sporządzonego przez Ignaciuka (dr Beata Maksymiuk-Pacek). Dr Ewa Grochowska przybliżyła aspekty społeczno-kulturowe pieśni w odniesieniu do wsi Dołhobrody, a Julita Charytoniuk (Stowarzyszenie Dziedzictwo Podlasia) omówiła tradycyjną obrzędowość weselną wsi Dobrowoda na podstawie badań repertuaru Niny Jawdosiuk4. Panel cieszył się bardzo dużym zainteresowaniem. Prócz osób naukowo zajmujących się omawianymi problemami, odbiorcami byli uczestnicy warsztatów śpiewaczych oraz inni zainteresowani przekazem bezpośrednim w tradycyjnym śpiewie. Miłym i nieplanowanym akcentem było podzielenie się wszystkich zebranych korowajem przygotowanym przez Ninę Jawdosiuk.
Na zakończenie dnia finałowego zaplanowano występy śpiewaczek i grup warsztatowych. Prócz wymienionych wcześniej osób wystąpił Zespół Śpiewaczy Jarzębina z Zabłocia (gm. Kodeń), który zaprezentował szereg pieśni obrzędowych – weselnych i żniwnych. Wszyscy słuchacze, w tym duże grono uczestników warsztatów, mogli usłyszeć śpiew zbiorowy charakterystyczny dla opisywanych regionów pogranicza, obecny w nagraniach Jana Ignaciuka. Dla zespołu była to również okazja do skonfrontowania własnego repertuaru z tym zapisanym przez badacza (nagrania zostały wcześniej udostępnione zespołowi) oraz możliwość wykonania pieśni właściwie nieobecnych na współczesnych imprezach folklorystycznych. Po śpiewach rozpoczęły się tańce przy dźwiękach kapeli Kwadryl specjalizującej się w tradycyjnym muzykowaniu z wykorzystaniem melodii z Powiśla Lubelskiego.
Efekty projektu a konwencja UNESCO
Zrealizowany projekt stanowił pewnego rodzaju eksperyment wykorzystujący różnorodne formy opracowywania, udostępniania i popularyzowania wiedzy o konkretnym repertuarze. W dokumentach konwencji UNESCO można znaleźć stwierdzenie, że „ochrona [niematerialnego dziedzictwa kulturowego – A.M.] nie polega na »zamrażaniu« tego dziedzictwa w pewnej niezmiennej, raz określonej formie, ale na dbałości o trwanie przekazu międzypokoleniowego wiedzy, umiejętności i znaczeń. […] Ochrona to środki mające na celu zapewnienie przetrwania niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w tym: jego identyfikację, dokumentację, badanie, zachowanie, zabezpieczenie, promowanie, wzmacnianie i przekazywanie, w szczególności przez edukację formalną i nieformalną, jak również rewitalizację różnych aspektów tego dziedzictwa”5.Zbiory Jana Ignaciuka stanowiły punkt wyjścia do przy wracania tradycji śpiewu ludowego w jego najbardziej autentycznej formie dzięki archiwalnym nagraniom.
Analizując zapisy Konwencji UNESCO, można założyć, że przeprowadzone w Muzeum Wsi Lubelskiej działania badawczo-dokumentacyjne i edukacyjne są zgodne z założeniami ochrony dziedzictwa niematerialnego. Wspierają one i doceniają rolę śpiewaków jako depozytariuszy tradycji poprzez kontakt z odbiorcami i uczestnikami warsztatów oraz słuchaczami pochodzącymi m.in. z regionu reprezentowanego w pieśniach. W wyniku działań muzealnych zostały nawiązane relacje ze społecznościami identyfikującymi się z danym regionem. Młodsze pokolenie uczestniczące w zajęciach muzealnych poznało różnorodność językowo-kulturową i wyznaniową terenów pogranicza, a forma spotkań wymogła współuczestnictwo w kulturze poprzez aktywny udział w śpiewie. Efektem projektu było także przekazanie za interesowanym opracowanego i skonsultowanego z badaczami materiału pieśniowego. Przywracanie tych pieśni lokalnym społecznościom i wykonawcom jest zainicjowanym procesem, który być może w przyszłości wyda swoje owoce.
Projekt został zrealizowany dzięki wsparciu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.
- J. Ignaciuk, Życiorys, [online], [dostęp: 11 października 2023]: https://bbc.mbp.org.pl/dlibra/publica tion/12473/edition/11318; J. Szymańska, Zbieractwo pieśni na Podlasiu, [w:] Korowaj wykonany przez Ninę Jawdosiuk Podlasie, cz. 1., Pieśni i obrzędy doroczne, t. 5, red. L. Bielawski, Warszawa 2016, s. 56-57.
- Na Lubelszczyźnie dialekt podlaski określa się językiem chachłackim, co w zależności od środowiska ma nacechowanie neutralne lub ujemne. W ten sposób mieszkańcy Podlasia Północnego określają gwary południowych sąsiadów. Mieszkańcy Lubelszczyzny określają gwarę mową prostą, mówieniem po prostu, rzadziej mową chachłacką (Polskie i ukraińskie teksty gwarowe ze wschodniej Lubelszczyzny, red. F. Czyżewski, S. Warchoł, Lublin 1998).
- Dz.U. 2022, poz. 385, art. 1 [Pojęcie muzeum] [online], [dostęp: 11 października 2023]: https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik--ustaw/muzea-16798154/art-1.
- Zapis panelu [online], [dostęp: 11 paździer nika 2023]: https://fb.watch/mTSRT9kLsk/.
- Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego została sporządzona w Paryżu 17 października 2003 roku. W Polsce ustawę ratyfikacyjną podpisano 15 listopada 2010 roku, a konwencja weszła w życie 20 września 2011. Art. 2 tejże konwencji głosi, że na dziedzictwo niematerialne składają się praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedza i umiejętności, które członkowie danej wspólnoty uważają za część swojego dziedzictwa; jest ono żywe, czyli istnieje współcześnie w żywym obiegu jako stale odtwarzane, przekazywane w transmisji bezpośredniej. Dziedzictwo niematerialne przejawia się między innymi w tradycjach i przekazach ustnych, sztukach widowiskowych i tradycjach muzycznych (Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, Paryż 17 październi ka 2003, Dz.U. 2011, nr 172, poz. 1018).
Redakacja na stronie Żaneta Piotrowska, studentka filologii polskiej
2 września tego roku w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie zakończył się projekt pod nazwą „Śpiewy pogranicza ze zbiorów Jana Ignaciuka w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie”. Jego celem było upowszechnienie
repertuaru pieśniowego, jaki w 2003 roku przekazał Muzeum regionalista Jan Ignaciuk. Koordynatorzy projektu, Agata Kusto i Łukasz Tarkowski, zaplanowali szereg wydarzeń. Warsztaty, koncerty i spotkania ze śpiewakami odbywały się w plenerze lubelskiego skansenu. Czy działania te mogą stanowić przykład dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego? Bardzo pozytywny odzew uczestników i odbiorców wydarzeń zdaje się to potwierdzać.
fot. K. Wasilczyk: Panel naukowy. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, 2 września 2023