Noc Kupały jako widowisko kulturowe

Niniejsza praca jest próbą ukazania wyznaczników widowisk kulturowych oraz przedstawienia Nocy Kupały jako przykładu ich realizacji. Dodatkowo zostanie przybliżona geneza tego święta, a także jego dawne i obecne oblicza.
Pomimo wewnętrznego zróżnicowania widowisk kulturowych badaczom udało się wyróżnić charakterystyczne cechy. Jednym z głównych wyróżników jest obecność wykonawców i publiczności. Za pierwszych uznaje się organizatorów, jak również osoby odpowiadające za przebieg danego przedsięwzięcia. Drugimi są jego uczestnicy, którzy wyróżniają się brakiem bierności oraz możliwością stania się współtwórcami wydarzenia. Jak piszą Adam Regiewicz i Joanna Warońska: „[…] dziś każdy staje się aktywnym uczestnikiem, a nie tylko obserwatorem, wielkiego widowiska kulturowego. Jest to ważne zwłaszcza wtedy, gdy przyjmiemy za pewnik tezę, że kultura jest zdarzeniem, które zależy od działań wszystkich”1.
Bycie naocznym świadkiem omawianych inicjatyw kulturowych zapewnia osobom biorącym w nich udział możliwość poddania tych zjawisk analizie i interpretacji. Wiąże się to z kolejnymi charakterystycznymi cechami takich przedsięwzięć – poczuciem wspólnoty zgromadzonych oraz wzbudzaniem w nich silnych emocji i przeżyć. W zależności od rodzaju widowiska powstające więzi odznaczają się pewną różnorodnością. Uczestników może łączyć dane doświadczenie społeczne, wspólne wrażenia lub ten sam cel. Takie wydarzenia powodują także tymczasowe znoszenie ograniczeń i podziałów społecznych. Z kolei wzbudzanie silnych emocji jest jednym z najważniejszych wyróżników omawianych przedsięwzięć kulturowych. Te emocje także zależą od charakteru spotkania. Warto dodać, że ważne są nie tylko doznania w trakcie trwania danego widowiska, lecz i te odczuwane po jego zakończeniu. Jest to związane z doświadczeniem katharsis, które może prowadzić do załagodzenia i oczyszczenia napiętej sytuacji społecznej.
Sprowokowanie do refleksji i metakomentarza społecznego to następne, nie mniej ważne, cechy tego typu inicjatyw. Spotkania pozwalają na chwilę medytacji nad najbardziej istotnymi dla danej wspólnoty wartościami. Jest to ważne, gdyż – jak pisze Leszek Kolankiewicz o widowiskach kulturowych – „Pojęcie to jest kluczowe dla dociekań antropologii widowisk, która koncentruje się na widowiskach kulturowych jako najważniejszych, najbardziej wyrazistych i autorefleksyjnych przejawach życia społeczeństw, ujmowanego w jego dramatycznej dynamice”2.
Kolejnym wyznacznikiem omawianych przedsięwzięć jest wcześniej ułożony (a jednocześnie dość elastyczny) scenariusz. Organizatorzy zawsze biorą pod uwagę konieczność wprowadzenia zmian spowodowanych określoną aktywnością publiczności, wpływem środowiska lub najzwyklejszym przypadkiem. Niemniej wydarzenia te są zawsze przemyślane oraz wstępnie dostosowane do przewidywanej grupy adresatów. Istnieją oczywiście wyjątki, kiedy program będzie niezmienny, jednak i w takich przypadkach należy liczyć się z ewentualnymi modyfikacjami.
Widowiska kulturowe mają jasno określone granice czasoprzestrzenne, jak również cel. Zawsze podawane są konkretne daty rozpoczęcia i zakończenia oraz miejsce realizacji. Mimo odmiennych funkcji poszczególnych inicjatyw uczestnicy zawsze zdają sobie sprawę z idei, która przyświeca spotkaniu. Może się ono wiązać z edukacją, rozrywką, refleksją, przeżyciami religijnymi czy chęcią zniwelowania podziałów społecznych.
Uczeni podkreślają powiązanie widowisk kulturowych z rytuałami, obrzędami oraz świeckimi zwyczajami. Dodatkowo wydarzenia te cechuje teatralność i widowiskowość wprowadzane za pomocą tańców, gestów i strojów. Zwracają na to uwagę Regiewicz i Warońska: „Raszewski przyjmuje za pewnik, że niemal każde widowisko powstało z zeświecczonego rytuału, praktyk magicznych lub ich naśladowania. W podobny sposób niektórzy tłumaczą grę w piłkę nożną jako »symboliczną walkę o słońce«. Były to działania ważne dla społeczności, powtarzane w sytuacjach szczególnych. […] Z podobnych powodów Roberto DaMatta nazywa reżyserów wszelkich widowisk szamanami współczesnego świata, ponieważ społeczeństwa nadal poszukują sacrum mimo narastającego sceptycyzmu co do możliwości jego istnienia i komunikowania się z nim. Związki genetyczne widowisk i rytuałów współcześnie traktowane są niemal jako oczywistość”3.
Widowiskiem kulturowym czerpiącym z dawnych form obrzędowych jest Noc Kupały. Na jej przykładzie można prześledzić niemal wszystkie z wymienionych wyżej cech widowisk. Zanim jednak zostaną one dokładniej omówione, należy przybliżyć genezę i przeobrażenia tego zwyczaju.
Święto przesilenia letniego przypadało na najkrótszą noc roku, a więc w okolicach 21 i 22 czerwca. Po nieudanej próbie wyplenienia przedchrześcijańskich obrzędów związanych z tą uroczystością Kościół postanowił powiązać Noc Kupały z kultem Św. Jana Chrzciciela. Przyczyniło się to do powstania nowej nazwy (noc świętojańska), a także do przesunięcia obchodów na dzień wigilii święta patrona – 22 czerwca. Zanim to nastąpiło, uroczystość była poświęcona miłości, radości, witalności i płodności. Obrzędowość wiązała się z ogniem (symbolizującym życie rodzinne) oraz wodą posiadającą właściwości oczyszczające. Leonard Pełka pisze, że: „[ś]więto lata występowało w czasie pełnego rozkwitu przyrody i w atmosferze najgorętszego miesiąca roku. W dużej mierze wpływało to na silniejsze rozbudzenie pobudliwości płciowej. Stąd obrzędowość tego święta posiadała charakter symbolicznego wyładowania się tej pobudliwości”4. Miejsca świętowania były ważne kulturowo dla zgromadzonych. Wybierano zazwyczaj okolice jezior i rzek, a także pobliskie pola.
Kupalnocka była bardzo mocno związana z rytuałem i obrzędowością. Rozpoczynała się od rozpalenia „świętego ognia”, który należało wzniecić symbolicznie, za pomocą krzesiwa – aby odrodził się jako czysty żywioł. W czasie świętowania zgromadzeni przeskakiwali przez niego, ponieważ wierzono w jego oczyszczającą i chroniącą moc. Jak pisze Joanna Szadura: „W kulturze słowiańskiej rozpalanie ognia sobótkowego miało na celu wzmaganie siły słońca w okresie letniego przesilenia, zapewnienie sobie zdrowia na cały rok, zapewnienie płodności zwierząt gospodarskich oraz upraw; ognie te rozpalano, by uczcić połączone żywioły: niebieski ogień (słońce) i wodę”5. Dodatkowo wrzucano do niego zioła, które miały spotęgować jego magiczne działanie, po czym śpiewano i tańczono przy jego płomieniach. Noc świętojańska była także czasem wróżenia z puszczanych przez dziewczyny na wodę wianków. To, czy taki wianek zatrzymał się w miejscu, popłynął dalej, czy utonął, zwiastowało szybkie bądź odwlekające się zamążpójście. Na drugim brzegu stali młodzieńcy, którzy próbowali wyłowić wybraną przez siebie kompozycję kwiatową. Jeśli im się udało, para mogła wspólnie spędzić cały wieczór, a także wybrać się na samotny spacer w poszukiwaniu mistycznego kwiatu paproci. Zakwitał on bowiem tylko tej nocy, a jego znalezienie wróżyło dobrobyt.
Podczas tego święta można było po raz pierwszy w danym roku wykąpać się w jeziorze. Wierzono, że przed przesileniem letnim w wodzie czyha niebezpieczeństwo pod postacią różnych złowrogich istot. Kąpiel taka miała właściwości lecznicze. Aleksander Brückner dodaje, że: „[z]abezpieczającą przed chorobami i złymi urokami kąpiel, pierwszą tego roku, odbywano wówczas nago. Czynności te miały zapewnić oczyszczenie […], zdrowie, urodzaj i pomyślność na cały rok”6. Co ciekawe po przyjęciu chrześcijaństwa rytuały nowej wiary zostały połączone z tymi pierwotnymi.
W ostatnich latach noc świętojańska zyskuje na popularności. Był okres, gdy jej obchody były rzadkie, jednak niewątpliwie zauważalny jest ich renesans. Pomimo upływu czasu nieprzerwanie można zauważyć w kupalnocce czy zwyczajach z niej się wywodzących cechy charakterystyczne dla widowisk kulturowych. Od zawsze obchody te miały wykonawców i publiczność, która jednocześnie stawała się ich współtwórcą. W przeszłości zapewne kapłani prowadzili poszczególne rytuały, a wspólnota gromadziła się w celu uczczenia przesilenia letniego. Dziś są to organizatorzy wraz ze współpracującymi z nimi osobami, a także mieszkańcy pobliskich miejscowości i turyści.
Od zawsze święto to wywołuje silne emocje. Śpiew, tańce oraz bliskość natury wpływają na zmysły i odczucia uczestników, a otaczająca ich tajemnicza noc wzmaga doznania. Na świętowanie wybierano miejsca ważne dla danej społeczności. Porą spotkania wciąż jest noc letniego przesilenia. Celem obrzędu było i jest jednoczenie wspólnoty oraz ukazywanie najważniejszych dla niej wartości. Dzisiejsze obchody tego święta pozwalają na chwilę refleksji nad naszą przeszłością i odziedziczonym po przodkach dorobkiem kulturowym. Co więcej, kupalnocka pełni ważną funkcję, jaką jest niwelowanie barier społecznych oraz wzmocnienie poczucia więzi z otaczającymi nas osobami i naturą. Poprzez przypomnienie wspólnej tradycji, kultury i historii święto uwypukla to, że należymy do jednej wspólnoty etnicznej i jesteśmy ze sobą związani za sprawą naszych praojców.
Dzięki nocy świętojańskiej mamy również możliwość chwilowego zapomnienia o otaczającej nas rzeczywistości. Dzieje się tak, ponieważ podczas obrzędów zatracamy się w przeżywanym doświadczeniu. Powoduje to mentalne oczyszczenie uczestników, a także ocieplenie relacji międzyludzkich. Względnie stały jest też przebieg widowiska kulturowego. Kiedyś kapłan, znający przebieg rytuałów, kierował wspólnotą w trakcie świętowania i wyznaczał kolejność poszczególnych etapów świętowania. Dzisiaj jego miejsce zajęli organizatorzy posiadający wiedzę na temat danego święta oraz jego poszczególnych części.
Przykładem współczesnej odsłony kupalnocki są między innymi organizowane w Krakowie Wianki. Jest to ogólnopolski festiwal odbywający się w okresie przesilenia letniego. Zebrani mają możliwość wzięcia udziału w czynnościach związanych z obchodami tego święta, a także poznania dorobku kulturalnego swoich przodków. W ramach widowiska odbywa się również bardzo dużo koncertów na świeżym powietrzu, w czasie których uczestnicy przeżywają silne uniesienia spowodowane zabawą przy akompaniamencie pięknych dźwięków i otaczającej ich naturalnej scenerii. Całość kończy pokaz pirotechniczny.
Także inne miasta organizują dla swoich mieszkańców podobne wydarzenia. Co ciekawe, również wiele mniejszych miejscowości inicjuje podobne przedsięwzięcia, w czasie których uczestnicy puszczają wianki, rozpalają ogniska, rzucają do nich wcześniej zebrane zioła, a późnym wieczorem tańczą i śpiewają.
Mimo iż zebrani często nie wierzą już w magiczne działanie żywiołów, w dalszym ciągu kultywują elementy tradycji swoich przodków. Mimo upływu czasu kupalnocka zajmuje ważne miejsce w naszej kulturze. Niezmiennie odgrywa istotną rolę w integracji społeczności. Jest także istotna, jeśli chodzi o pamięć związaną z przeszłością i tradycją oraz próbę znalezienia sacrum. Warto zwrócić uwagę, że większość wydarzeń z ostatnich lat została zorganizowana pod patronatem władzy miejskiej lub regionalnej.

Anna Wdowczyk

Bibliografia
A. Brückner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1985.
Mitologie świata. Słowianie, red. G. Skibicka, Warszawa 2007.
L. Pełka, Rytuały, obrzędy, święta, Warszawa 1989.
A. Regiewicz, J. Warońska, Widowiskowość i audiowizualność w dobie ponowoczesności, t. 1, Częstochowa 2012.
J. Szadura, Ogień, [w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1, z. 1, red. J. Bartmiński, zastępca redaktora S. Niebrzegowska-Bartmińska, Lublin 1996.

1 A. Regiewicz, J. Warońska, Widowiskowość i audiowizualność w dobie ponowoczesności, t. 1, Częstochowa 2012, s. 81.
2 L. Kolankiewicz, Widowisko, [w:] Encyklopedia teatru, [online], [dostęp: 10.01.2021]: http://www.encyklopediateatru.pl/hasla/228/widowisko#
3 A. Regiewicz, J. Warońska, dz. cyt. s. 30–31.
4 L. Pełka, Rytuały, obrzędy, święta, Warszawa 1989, s. 77.
5 J. Szadura, Ogień, [w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1, z. 1, red. J. Bartmiński, zastępca redaktora S. Niebrzegowska-Bartmińska, Lublin 1996, s. 286.
6 A. Brückner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1985, s. 123.