XI KONGRES KULTURY REGIONÓW
w cyklu ZMYSŁY Z ZAMYSŁEM
Nowy Sącz, 21-24.10.2025
W Nowym Sączu, we wtorek 21 października 2025 roku, rozpoczął się XI Kongres Kultury Regionów, doroczne spotkanie poświęcone dziedzictwu i tradycji, którego gospodarzem jest Małopolskie Centrum Kultury SOKÓŁ.
Uczestników na dziedzińcu nowosądeckiego SOKOŁA powitała koordynator programowa Kongresu – Małgorzata Broda, nawiązując do zwyczaju zwoływania na spotkania dźwiękiem trombit. Następnie oficjalnie ogłosiła hasło tegorocznego wydarzenia: „Zmysły z zamysłem”, zapowiadając tym samym rozpoczęcie nowego cyklu spotkań kongresowych. Tematem przewodnim bieżącej edycji stał się „dotyk”, zarówno w wymiarze fizycznym, jak i metaforycznym, łączącym pokolenia i regionalne dziedzictwo. Głos zabrał także dyrektor MCK SOKÓŁ – Andrzej Zarych, który uroczyście dokonał otwarcia Kongresu. W swoich pierwszych słowach nawiązał on do chłodnego poranka w Nowym Sączu, wyrażając nadzieję, że inne, cieplejsze i przyjemniejsze znaczenia słowa „dotyk” będą towarzyszyć temu wydarzeniu. Podkreślił również, że XI edycja Kongresu, dzięki właśnie Małgorzacie Brodzie, będzie początkiem nowej, ciekawej serii oraz, że XI Kongres odbywa się w szczególnym roku – 50-lecia działalności MCK SOKÓŁ.
Gospodyni wydarzenia, Małgorzata Broda, wróciła na scenę, aby wprowadzić zebranych w centralą ideę programu, koncentrując się na metaforze pulsu – symbolu regularności, równowagi i życia. Przyrównała puls do rytmu natury i egzystencji, który w sferze osobistej oznacza silną więź i wspólnotę. Podkreśliła wagę spotkania stwierdzeniem: „A my dzisiaj przykładamy nasze dłonie do pulsu tradycji wśród ludzi, dla których jest to ważne”. Zdefiniowała tradycję bardzo szeroko – od obyczajów przodków, po małe, codzienne rytuały w rodzinach, które sprawiają, że „wielka energia, która jest energią dziedzictwa” trwa.
Piotr Gąsienica, zastępca dyrektora MCK SOKÓŁ ds. dziedzictwa kulturowego, odczytał okolicznościowy adres od Iwony Gibas – członka Zarządu Województwa Małopolskiego. Podkreśliła w nim, że tegoroczna edycja jest wyjątkowa z uwagi na 50-lecie Małopolskiego Centrum Kultury SOKÓŁ, dziękując jednocześnie dyrekcji i pracownikom instytucji za nieoceniony wkład w coroczną organizację spotkań. Swój list zakończyła życzeniem: „Niech kongresowy ogień na nowo zapłonie w naszych sercach.” Podziękowano także posłance na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej – Urszuli Nowogórskiej za nadesłany list.
Po ceremonii otwarcia wszyscy zebrani przeszli do sali widowiskowej przy akompaniamencie kapeli Krzysztofa Trebuni-Tutki, która „dotykając strun, dotykając instrumentów, tymi melodiami dotknęła naszych serc”.
Już we wnętrzu SOKOŁA przywitano przybyłych gości, m.in.: Urszulę Srokę – kierownik nowosądeckiej delegatury Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie, Katarzynę Sadowską-Mazur z Narodowego Instytutu Dziedzictwa, instytucji patronującej Kongresowi od lat, prof. Józefa Kąsia – cenionego dialektologa i przyjaciela Kongresu oraz Leszka Zegzdę – pomysłodawcę Kongresu.
Kolejnym punktem programu był „oscarowy wieczór” – wyjątkowe, liryczne powitanie łączące słowo i muzykę, którego celem było poruszenie emocji i zbudowanie nastroju na cały Kongres. Wystąpili w nim laureaci „Oskarów folkloru” z rekomendacji MCK SOKÓŁ: poetka Wanda Łomnicka-Dulak, pieśniarka Julia Doszna oraz muzyk-multiinstrumentalista Krzysztof Trebunia-Tutka.
Następnie uczestnicy XI Kongresu Kultury Regionów zostali zaproszeni na niezwykłe wydarzenie muzyczne – koncert zespołu Trebunie-Tutki & Goście. Koncert ten, osadzony mocno w tradycji, ale wzbogacony o współczesne brzmienia, był hołdem złożonym górom i ludziom z nimi związanym – góralom, literatom, taternikom i wszystkim, których połączyła miłość do Tatr. W trakcie wydarzenia tradycyjna kapela podhalańska, której brzmienie tworzyły białe głosy, skrzypce, instrumenty pasterskie (róg, trombita, koza podhalańska), połączyła się z cymbałami, kontrabasem oraz innowacyjną reżyserią dźwięku i live dub mixem (Mario Activator Dziurawiec). Zespół pod wodzą Krzysztofa Trebuni-Tutki stworzył nową jakość muzyki inspirowanej tradycją, zabierając słuchaczy w podróż „po śladach górskich w muzyce”.
Kończąc pierwszy dzień pełen refleksji i artystycznych doznań, uczestnicy XI Kongresu Kultury Regionów udali się na tradycyjne, wspólne spotkanie integracyjne. Wieczór spędzili w Karczmie nad Potokiem w Rytrze, gdzie przy dźwiękach muzyki kapeli Kiborica z Beskidu Sądeckiego i regionalnych potrawach, mieli okazję do swobodnych rozmów i wymiany wrażeń. To spotkanie pozwoliło na zebranie sił przed kolejnym, równie bogatym w wydarzenia dniem Kongresu.
Drugi dzień XI Kongresu Kultury Regionów, 22 października 2025, w Małopolskim Centrum Kultury SOKÓŁ w Nowym Sączu, poświęcony był głębokiej eksploracji „dotyku” zarówno w wymiarze językowym, kulturowym, jak i praktycznym, a także refleksji nad dziedzictwem i twórczym eksperymentowaniem z tradycją.
Rano, w Małopolskim Centrum Kultury SOKÓŁ, odbyły się równolegle dwa panele tematyczne. Pierwszy z nich, „PONAD SŁOWAMI. Dotyk jako niewerbalny język emocji”, prowadzony w sali im. Danuty Szaflarskiej pod opieką naukową prof. dr. hab. Józefa Kąsia i moderacją dr hab. Katarzyny Drąg, stanowił interdyscyplinarne studium dotyku. Prof. Józef Kąś poprowadził uczestników przez ewolucję znaczeniową prasłowiańskiego rdzenia słowa „dotknąć”. Natomiast dr hab. Tomasz Wiślicz wprowadził w fascynujący świat chłopskiej cielesności i związek etymologiczny słowa „kochać” z „dotykać”. Anna Pietrusza podzieliła się wiedzą na temat magii i praktyk dotyku w higienie, leczeniu i rytuałach ochronnych, natomiast dr hab. Katarzyna Drąg omówiła współczesną komunikację haptyczną, jej funkcje w relacjach oraz problem „głodu skóry”, wskazując na różnice kulturowe w okazywaniu dotyku.
Równocześnie w sali im. Lucjana Lipińskiego odbył się panel „ODCISKI TRADYCJI. Między dziedzictwem a eksperymentem”, którego opiekunem naukowym była prof. dr hab. Aleksandra Dziurosz, a moderatorem Krzysztof Trebunia-Tutka. Paneliści, w tym Andrzej Józefczyk, Natalia Klamann, prof. dr hab. Maria Pomianowska i Maria Stępień, podjęli głęboką refleksję nad tożsamością, badając, jak indywidualne „odciski” współczesnych doświadczeń splatają się z dziedzictwem. Dyskutowano o pamięci ciała, szacunku w kontynuacji tradycji przy jednoczesnym dodawaniu własnej cząstki, a także o wyzwaniach i szansach płynących z międzykulturowych fuzji w dobie globalizacji.
Popołudnie przeznaczone było na warsztaty, podczas których uczestnicy mogli dosłownie dotknąć tradycji i nowoczesności. Kasandra Lipińska prowadziła warsztaty poświęcone tworzeniu ludowych pająków ze słomy i bibuły, tradycyjnych ozdób izb. Karolina Starostka-Kokoszka zaprosiła na warsztaty haftu sensorycznego, podczas których uczestnicy uczyli się tworzyć trójwymiarowe ściegi z włóczki, inspirowane roślinnym motywem z gorsetu krakowskiego. Krzysztof Trebunia-Tutka prowadził warsztaty pieśni góralskich, akcentujące śpiew prosty, głęboki i prawdziwy, jako formę wyrażania emocji i budowania wspólnoty. Aneta Sural zaprosiła na zajęcia tworzenia słowiańskich lalek ochronnych, tzw. motanek. Na warsztatach, prowadzonych przez Natalię Wirmańską-Pawelec, uczestnicy poznawali techniki malowania na tkaninach, inspirując się motywami kwiatowymi i ornamentami Podhala. Anna Koblak prowadziła warsztaty plecionkarstwa, podczas których poznawano podstawy wyplatania metodą okrężną. Regina Słodyczka-Giewont i Klemens Słodyczka, z oprawą muzyczną Jakuba Gąsienicy-Giewonta, poprowadzili zajęcia ruchowe, oparte na tradycyjnym tańcu góralskim, skupiające się na relacji, świadomości ciała i roli tańca jako przestrzeni dla zmysłów. Magdalena Kulesza-Fedkowicz prowadziła warsztaty plastyczne koncentrujące się na potrzebie pracy manualnej, bezpośrednim kontakcie z materią i medytacyjnym działaniu powtarzających się czynności. Na ostatnich, dziewiątych warsztatach dr inż. Karol Jędrasiak wprowadził uczestników w świat interaktywnej sztuki dotykowej i ruchowej.
Dzień zakończyło wzruszające widowisko folklorystyczne, na które organizatorzy Kongresu zaprosili do sali im. Lucjana Lipińskiego. Spektakl pt. „W objęciach. Jak sie naskie chodoki z Niomec łod bałora wróciuły”, w reżyserii Krzysztofa Ryndaka i Jakuba Sromka, w wykonaniu Zespołu Regionalnego KUBIOKI i SOSIADY z Bilska, opowiadał historię powrotu syna Sołtysa i sąsiada z robót przymusowych w Niemczech w 1945 roku. Był to poruszający obraz powojennych powitań, uścisków i radości, który w piękny sposób podsumował tematykę Kongresu, celebrując siłę wspólnoty, bliskości i tradycji.
Dotyk, bliskość i kreatywność w centrum uwagi – tak można podsumować intensywny i inspirujący ostatni dzień tegorocznej, jedenastej edycji Kongresu Kultury Regionów.
Czwartkowy poranek, 23 października, rozpoczął się od intelektualnej uczty, czyli panelu dyskusyjnego zatytułowanego MUŚNIĘCIA I CIOSY, który odbył się w sali im. Lucjana Lipińskiego w Małopolskim Centrum Kultury SOKÓŁ. Moderowany przez Małgorzatę Brodę, koordynatorkę programową Kongresu, panel zgromadził wybitnych ekspertów: dr. Michała Jasieńskiego, Natalię Klamann, Bartłomieja Koszarka, Jacka Siepsiaka SJ oraz dr. hab. Jana Wasiewicza. Paneliści mierzyli się z wyzwaniami, jakie stawia przed kulturą regionów współczesny świat, zastanawiając się nad subtelnymi „muśnięciami” i mocnymi „ciosami”, jakie wpływają na zachowanie i transformację dziedzictwa. Była to chwila na głęboką refleksję nad rolą tradycji w dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości.
Po przerwie obiadowej uczestnicy udali się w teren, by wziąć udział w popołudniowej sesji warsztatów i wizyt studyjnych, które odbyły się w różnych miejscowościach regionu. W Centrum Kultury i Edukacji Muzycznej w Łącku ponownie można było oddać się magii ludowego rękodzieła i sztuki słowiańskiej, a także wziąć udział w zajęciach plastycznych. Równolegle, w Miejsko-Gminnym Ośrodku Kultury
w Piwnicznej-Zdroju, kontynuowano inspirujące spotkania poświęcone sztuce tkackiej, malowaniu na tkaninach oraz sensorycznemu haftowi. Nowością w programie były dwa warsztaty, które odbyły się
w Miasteczku Galicyjskim w Nowym Sączu. Pierwszy z nich, prowadzony przez Monikę Dudek skupiał się na doświadczeniach związanych z czułością i bliskością, zachęcając do subtelnego, a jednocześnie podniosłego przeżywania rzeczywistości. Drugie unikalne zajęcia, pod kierownictwem dr. Michała Jasieńskiego, poświęcone były technikom wzbudzania kreatywności. Prowadzący zachęcał uczestników do eksperymentowania z rolami i stosowania niekonwencjonalnych sposobów myślenia, które pozwalały na odwrócenie utartych schematów i wydobycie twórczego potencjału. Obydwa te warsztaty wniosły świeżą, refleksyjną perspektywę do bogatego programu Kongresu.
Kulminacyjnym punktem dnia było spotkanie podsumowujące Kongres w sali konferencyjnej Hotelu Perła Południa w Rytrze. Rozpoczęło się ono ciepłymi słowami Małgorzaty Brody o wartości spędzonego razem czasu, który zaprzeczył twierdzeniu księdza Jacka Sieksiaka, że oczekiwanie jest bardziej ekscytujące od samego „momentu”. A te trzy dni były przecież przepełnione „ciepłym, otulaśnym dotykiem emocjonalnym”. Następnie krótki film przypomniał motyw przewodni tegorocznej edycji Kongresu – „dotyk”, który w dyskusjach panelistów – od językoznawstwa, przez historię, po wpływy nowych technologii i sztucznej inteligencji – objawił się jako bogactwo znaczeń: od cielesnego kontaktu, przez pamięć, bliskość i intymność, aż po istotę człowieczeństwa. Zastępca Dyrektora Departamentu Kultury i Dziedzictwa Narodowego UMWM, Dariusz Gawęda, przekazując pozdrowienia od Marszałka Województwa Małopolskiego, Łukasza Smółki, oraz członka Zarządu Województwa Małopolskiego, Iwony Gibas, zapewnił o kontynuacji finansowania Kongresu. Następnie wicedyrektor Małopolskiego Centrum Kultury SOKÓŁ, Piotr Gąsienica, oficjalnie zamknął XI Kongres Kultury Regionów, jednocześnie wzywając uczestników do bycia „dobrymi ambasadorami” idei spotkania, która w obliczu współczesnych wyzwań ma pomagać w „nabieraniu ducha” i „uczeniu się lubić”.
Kongres tradycyjnie zakończył się serdecznym spotkaniem integracyjnym i radosnym pożegnaniem, które odbyło się w malowniczej Karczmie Nad Potokiem w Rytrze.
Na kolejną dawkę inspiracji nie będziemy czekać długo! XII edycja Kongresu Kultury Regionów odbędzie się już za rok, w październiku 2026. Będzie to zarazem drugie spotkanie z cyklu ZMYSŁY Z ZAMYSŁEM, który rozpoczęliśmy w tym roku. Małopolskie Centrum Kultury SOKÓŁ już dziś serdecznie na nie zaprasza. Do zobaczenia!
