W dniach 8 i 9 listopada 2025 r. w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie odbyło się wydarzenie podsumowujące projekt: ARCHIWIZACJA, OPRACOWANIE I UDOSTĘPNIANIE ZBIORÓW FOLKLORU MUZYCZNEGO MUZEUM WSI LUBELSKIEJ W LUBLINIE. ETAP II, realizowany w ramach Programu Kultura ludowa i tradycyjna 2025.
ZBIORY FONOGRAFICZNE W NAUCE I KULTURZE. AKTUALNE PROBLEMY I WYZWANIA
Centralny punkt wydarzenia stanowił panel naukowy prezentujący możliwości zastosowania zbiorów fonograficznych w nauce i muzealnictwie oraz ukazujący ich perspektywę w różnych sektorach edukacji i kultury. W panelu udział wzięli muzealnicy, etnomuzykolodzy, antropolodzy kultury, badacze i praktycy w zakresie dokumentowania i opracowywania folkloru muzycznego:
Dr Maria Szymańska-Ilnata (Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie) to etnomuzykolożka, antropolożka kultury, kuratorka kolekcji indonezyjskiej i instrumentów muzycznych w Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. Współpracuje z Instytutem Sztuki PAN przy projektach poświęconych polskiej muzyce ludowej. Bada kultury Indonezji i kolekcje azjatyckich instrumentów muzycznych w Polsce. Jest prezeską Polskiego Seminarium Etnomuzykologicznego oraz skarbniczką Asia Collections Network – Europe. Badaczka wygłosiła referat pt. Rola nagrań dźwiękowych w muzeach – rys historyczny i przegląd praktyk.
Dr Łukasz Smoluch (Instytut Muzykologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) jest muzykologiem i antropologiem kultury. Od lat fascynuje go muzyka australijskich Aborygenów, tradycje polskich diaspor i kultura bębniarska Afryki Zachodniej. Prowadził badania terenowe w Europie, Azji, Ameryce Południowej, Australii i Afryce. Przygląda się uważnie przemianom lokalnych kultur oraz związkom muzyki z tożsamością, fotografuje i muzykuje. Jest współzałożycielem zespołu „Pięć Stron Świata”. Pracuje w Instytucie Muzykologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Badacz wygłosił referat pt. „Białoruska teczka” profesora Jana Stęszewskiego.
Dr Jacek Jackowski (Zbiory Fonograficzne Instytutu Sztuki PAN) to muzyk, muzykolog. Absolwent Wydziału Edukacji Muzycznej UMFC w Warszawie (2000 r.) oraz Instytutu Muzykologii UW (2004 r.). Od 2004 r. kierownik Zbiorów Fonograficznych IS PAN. Zajmuje się ochroną, archiwizacją, digitalizacją, opracowaniem oraz upowszechnianiem najstarszego zasobu etnofonograficznego w Polsce. W tym zakresie współpracuje z wieloma ośrodkami zagranicznymi. Redaktor trzech płytowych serii wydawnictw IS PAN oraz serii książek Polska muzyka tradycyjna - dziedzictwo fonograficzne. Jego zainteresowania badawcze skupiają się na tradycji muzycznej w katolickiej pobożności ludowej. Prowadzi badania terenowe połączone z nagraniami muzyki tradycyjnej. Juror licznych konkursów i festiwali muzycznych, dyrygent (m.in. założyciel zespołu wokalno-instrumentalnego Canticum Gratiorum, przy Sanktuarium Opatrzności Bożej w Wilanowie), konsultant muzyczny (teatry, muzea, zespoły), współautor wielu audycji radiowych i telewizyjnych. Badacz zaprezentował referat pt. Dokumentacja tradycji muzycznych gromadzona i prowadzona przez Zbiory Fonograficzne Instytutu Sztuki PAN ze szczególnym uwzględnieniem pierwszej ćwierci bieżącego stulecia.
Dr Ewelina Grygier (Instytut Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego) z zawodu etnomuzykolog, absolwentka Muzykologii oraz Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM. Adiunkt w Instytucie Muzykologii UW. Wykłada na Uniwersytecie Fryderyka Chopina w Warszawie (Wydział Jazzu i Muzyki Estradowej, spec. Jazz i World Music) oraz na Studiach Podyplomowych w Instytucie Sztuki PAN. Autorka książki „Artysta, performer, żebrak. Zjawisko muzykowania ulicznego w Polsce w XXI wieku w świetle teorii performansu” (Wyd. IS PAN 2023) oraz solowej płyty Szplin (CM Records 2019). Flecistka, regularnie koncertuje z muzyczno-tanecznym projektem „Usłyszeć Taniec”. Prowadzi także działalność edukacyjną w zakresie wykonawstwa muzyki tradycyjnej, m.in. w latach 2012–2016 podczas Trad Music Workshop w Lockenhaus w Austrii. Członkini międzynarodowej grupy badawczej poświęconej muzyce ulicy – Street Music Research Unit (University of Adelaide) oraz Polskiego Seminarium Etnomuzykologicznego. Badaczka wygłosiła referat pt. Archiwalne i współczesne nagrania etnomuzykologiczne ze zbiorów Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz zaprezentowała dokument filmowy „Od Żywca. Studenckie praktyki terenowe z badań terenowych Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego”.
Wydarzeniami towarzyszącymi były WARSZTATY DŹWIĘKOWE przeznaczone dla studentów kierunków muzycznych i kulturoznawczych oraz koncert muzyczny WSPÓŁCZESNE BRZMIENIA ARCHIWÓW. LUBELSZCZYZNA, w którym wystąpili: Zespół Dziki Bez i Duet Zaświatycze z towarzyszeniem Bartłomieja Woźniaka.
WARSZTATY DŹWIĘKOWE
Warsztaty skierowane zostały do studentów kierunków muzycznych i kulturoznawczych i miały za zadanie wprowadzić uczestników w sferę zagadnień związanych z audialnością. Warsztaty zaplanowane zrealizowano w dwóch obszarach. Pierwszy objął zagadnienia techniczne związane z procesami nagrywania i transmisji, zapisu i postprodukcji dźwięku. Drugi obszar objął sposoby konceptualizowania i odbierania dźwięku, określenie miejsca audialności w sektorze kultury, w tym w muzeach typu skansenowskiego. Uczestnicy warsztatów poznali podstawowe wymagania sprzętowe, dostępne programy do obróbki dźwięku oraz zdobyli praktykę w obszarze nagrań terenowych. Dwudniowe warsztaty zwieńczyły prezentacje prac uczestników.
Warsztaty dźwiękowe prowadzili dr Mariusz Pucia i dr Justyna Kusto. Mariusz Pucia to etnomuzykolog, adiunkt w Uniwersytecie Opolskim, gościnnie wykładowca w Instytucie Muzykologii UWr. Począwszy od 1999 roku prowadzi samodzielnie i we współpracy z ośrodkami badawczymi w Polsce oraz na świecie eksploracje terenowe społeczności rdzennych w kierunku tradycyjnego materiału muzycznego w regionach: Lubelszczyzna, Podlasie, Huculszczyzna (Ukraina), Śląscy Teksańczycy, śląscy emigranci w Wisconsin (Stany Zjednoczone), koncentrując się zwłaszcza na zagadnieniach związanych z muzyczną kulturą tradycyjną Śląska Opolskiego. Współorganizator ponad 10 konferencji o zasięgu krajowym i międzynarodowym (opieka merytoryczna, techniczna i organizacyjna), współautor projektów badawczych i popularyzatorskich, jak wystawa Śląscy Teksańczycy wczoraj i dziś (www.slask-texas.org), Folk jest cool, Enklawa. Osada herrnhutów w Gnadenfeld – Pawłowiczkach, Sąsiedzi. Od narodzin, aż po śmierć. Fotografie Franciszka Lepicha z Oleszki czy wydania najstarszych zachowanych nagrań muzyki tradycyjnej na Śląsku (1913). Prowadzi regularną działalność koncertową jako muzyk instrumentalista oraz w ramach wokalnych i wokalno-instrumentalnych zespołów kameralnych. Jest członkiem zarządu stowarzyszenia Polskie Seminarium Etnomuzykologiczne. Justyna Kusto - wykłada w Instytucie Nauk o Komunikacji Społecznej i Mediach Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Interesuje się szeroko pojętym dźwiękiem w przestrzeni, zarówno w teorii jak i praktyce. Jest współautorką cyklu podcastów „Co słychać?”, współtwórczyną cyklu wydarzeń o tematyce dźwiękowej „Dźwiękownia”, realizatorką dźwięku w Akademickim Radiu Centrum. Zajmuje się także produkcją muzyczną i DJ-ingiem. Aktualnie w ramach stypendium Krajowego Planu Odbudowy pracuje nad projektem „Baza dźwięków do aplikacji posłuchaj Lublina”.
WSPÓŁCZESNE BRZMIENIA ARCHIWÓW. LUBELSZCZYZNA
W kościele z Matczyna - obiekcie Muzeum Wsi Lubelskiej miał miejsce koncert muzyczny z udziałem zespołów inspirujących się w swojej twórczości artystycznej nagraniami lubelskiego folkloru muzycznego. Usłyszeliśmy Zespół Dziki Bez oraz Duet Zaświatycze z towarzyszeniem Bartłomieja Woźniaka.
Zespół Dziki Bez tworzą: Patryk Dziubek, Bartosz Gajdzik i Łukasz Tarkowski, którzy od kilku lat zgłębiają i badają muzykę Lubelszczyzny, zarówno poprzez bezpośredni kontakt z tradycyjnymi śpiewaczkami i śpiewakami, jak i studiowanie źródeł archiwalnych. Zespół dwukrotnie uczestniczył w projekcie „Wędrowna Orkiestra Gimplów”, prezentując pieśni z repertuaru Zofii Sulikowskiej (2024, 2025 r.), oraz w programach „Pieśni Pogranicza” i „Muzyka Pogranicza”, ukazując repertuar żniwny Aleksandry Daniluk (2023, 2025 r.). W 2022 r. pod nazwą „Zwołani”, zdobył Nagrodę im. Jerzego Bartmińskiego w konkursie Scena Otwarta podczas Mikołajek Folkowych. Zdobywca Grand Prix na XI Festiwalu im. Anny Malec (2025 r.). Od lat aktywnie uczestniczy w kolędowaniu, pielęgnując tradycje muzyki ludowej w praktyce.
Duet Zaświatycze (Anna Jurkiewicz – śpiew, Paula Kinaszewska – śpiew, skrzypce) i Bartłomiej Woźniak – live electronics, bęben obręczowy, zaśpiewali melodie z bliższych i dalszych okolic wsi Kolano w gminie Jabłoń na Polesiu Lubelskim – m.in. ze wsi Kolano, Górki, Dołholiska, Jabłoń, Chmielów, Wyryki Wola, Dołhobrody. Śpiewaczkom towarzyszył Bartłomiej Woźniak – kompozytor teatralny i filmowy oraz reżyser dźwięku i producent muzyczny zafascynowany pojęciem przestrzeni w muzyce. Zaświatycze – podróż w zaświaty wąską szosą. O zmierzchu mijamy OSP, przywołujemy bliskie głosy i słowa z zamierzchłych czasów. A może te inne światy są w nas i można je wydobyć za pomocą pieśni, które zawisły między światem a zaświatem? Po naszomu, tak jak mówiły nasze babcie, w językach.
Anna Jurkiewicz – artystka multidyscyplinarna i śpiewaczka. Często czerpie ze źródeł archiwalnych. Współtworzyła takie projekty związane ze śpiewem tradycyjnym jak Pieśni do Śmierci, Starorzecze, Wołyń w Pieśniach, Sekunda Mała, Ziemski Lament, Garstka Ziemi, Zaświatycze. Brała udział w festiwalach muzyki tradycyjnej i współczesnej. Od 2018 roku wraca na Polesie Lubelskie, wsłuchując się w krajobraz, słuchając tutejszych pieśni i zadając pytania. W swoich projektach artystycznych często łączy field recording ze śpiewem i ruchem w przestrzeni. Używa słuchania i głosu jako sposobu interakcji z różnymi krajobrazami na powierzchni i pod ziemią: od drgań i dudnień kanałów miejskich do utopijnej, poza-ludzkiej ciszy systemów jaskiniowych. Bada pogłosy w krajobrazach post-naturalnych oraz formy i przestrzenie akustyczne tworzone przez podziemny obieg wody. Improwizuje, komponuje muzykę wokalną i tworzy teksty, kolaże dźwiękowe, audioreportaże, eksperymentalne formy filmowe, instalacje video, wystawy, spacery dźwiękowe, zapachy i inne formy. Pracując z archiwami nagrań muzyki wiejskiej, eksploruje różnorodność ekspresji głosu w muzyce przekazywanej ustnie. Interesuje ją wytwarzanie kolektywnego dźwięku, jego cielesność i udział w wytwarzaniu pamięci, zbiorowych i indywidualnych przeżyć. Zgłębia śpiew obrzędowy jako sposób przeprowadzenia osoby lub społeczności przez zmiany, zachowując krytyczne spojrzenie na treści zawarte w dawnym repertuarze. Pracuje z formą kołysanki, także poza kontekstem rodzicielstwa, traktując ją jak narzędzie komunikowania troski i performowania więzi. Prowadzi warsztaty głosowe. W ramach pracy magisterskiej prowadziła badania etnograficzne z udziałem śpiewaczek pogrzebowych na pograniczu Mazowsza i Podlasia, nagrywając pieśni, śpiewając i badając działanie kolektywnego śpiewającego ciała w obrzędzie. Uczyła i dalej uczy się śpiewu m. in. od zespołu śpiewaczego Koła Gospodyń Wiejskich z Trzcińca, śpiewaków pogrzebowych z Mazowsza, Tetiany Sopiłki, Krystyny Ciesielskiej, Jeleny Jovanović, Jewhena Jefremowa i innych.
Paula Kinaszewska – skrzypaczka, śpiewaczka, aktorka teatralna, pedagożka, badaczka i zbieraczka folkloru, uczennica skrzypków i śpiewaczek ludowych, wykonawczyni tradycyjnego, archaicznego repertuaru skrzypcowego Polski nizinnej, a także ludowych pieśni lirycznych i obrzędowych. Od 8 lat prowadzi grupy uczące się muzyki tradycyjnej w żywej praktyce wykonawczej. Jest animatorką kultury i edukatorką, dwukrotną stypendystką MKiDN. Zdobywczynią Pierwszego Miejsca Warszawskiej Nagrody Kulturalnej w 2016 r. za projekt edukacyjny dla dzieci wokół muzyki tradycyjnej. Swoją praktykę pedagogiczną wzbogaca doświadczeniem scenicznym zdobywanym podczas spektakli i intensywnej działalności koncertowej oraz doświadczeniem pracy z głosem, oddechem i ciałem zdobytymi w Akademii Teatralnej im A. Zelwerowicza w Warszawie. Jest dyplomowaną aktorką teatralną, absolwentką Akademii Teatralnej im. A. Zelwerowicza w Warszawie, nagrodzoną za debiut sceniczny Nagrodą Krytyków ZASP im. P. Nardellego w 2000 r. Współpracuje stale z Teatrem Dramatycznym w Warszawie. Współtworzy zespoły muzyczne WOWAKIN, POLESKI SKŁAD SMYCZKOWY, SenJawaZabawa, Maryna C., Zaświatycze. Ukończyła Szkołę Muzyczną I stopnia w klasie skrzypiec. A prywatnie jej rodzina pochodzi ze wsi Kolano na Polesiu Lubelskim. Czuje się duchowo i emocjonalnie związana z tym regionem. Stąd jej poszukiwania muzyczne za pieśniami i melodiami tanecznymi i stąd ZAŚWIATYCZE. Uczyła się od śpiewaczek: Marii Siwiec, Krystyny Ciesielskiej, Tetiany Sopiłki, Teresy Marciniuk oraz skrzypków: Tadeusza Jedynaka, Piotra Gacy, Jana Kmity, Władysława Kosylaka, Stanisława Głaza, Edmunda Brożka.
Bartłomiej Woźniak – kompozytor muzyki teatralnej i filmowej, autor wielu piosenek, reżyser dźwięku i producent muzyczny, a także muzyk biorący czynny udział w muzycznych projektach, łączących inspiracje muzyką ludową, szeroko pojętą improwizacją i przestrzennym eksperymentem oraz muzyką elektroakustyczną. Prace nad dźwiękiem przestrzennym i jego wykorzystaniem w sztukach audiowizualnych zaowocowały nadaniem tytułu doktora sztuk muzycznych w lutym 2025 roku na Uniwersytecie Muzycznym Fryderyka Chopina w Warszawie. Koncertuje w kraju i zagranicą z zespołem Wowakin. Absolwent Wydziału Reżyserii Dźwięku Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina (obecnie Uniwersytet Muzyczny im. F. Chopina), kompozycję i aranżację jazzową studiował w klasie profesora Andrzeja Zubka w katowickiej Akademii Muzycznej im. K. Szymanowskiego. Wyróżniony nagrodą za najlepszą muzykę do spektaklu „Tato” w reż. M. Bogajewskiej na XV Festiwalu Dramaturgii Współczesnej w Zabrzu w 2015 r. oraz na festiwalu Dwa Teatry w 2016 r. Prowadzi warsztaty muzyczne, warsztaty z reżyserii dźwięku oraz sound designu, wykłada produkcję muzyczną w Warszawskiej Szkole Filmowej. Skomponował wiele utworów do poezji: Mariny Cwietajewej, Anny Świrszczyńskiej, Czesława Miłosza, Władysława Broniewskiego, Jarosława Rymkiewicza, a także muzykę do filmów m.in. Andrzeja Fidyka, Henryki Dobosz oraz do ponad trzydziestu spektakli teatralnych. Przestrzeń muzyki i muzyka przestrzeni znalazły się w centrum jego zainteresowań, obejmujących tworzenie muzyki na wielogłośnikowe przestrzenne instalacje, muzyki immersyjnej, otwierającej nowe wielowymiarowe przestrzenie, zarówno wewnętrzne, symboliczne i emocjonalne, jak i zewnętrzne. Ważniejsze prace w tym nurcie to: spektakle w Teatrze Ludowym w Krakowie: „Anioły w Ameryce” (2019), „Gdy przyjdzie sen” (2017) i „Wujaszek Wania” (Grand Prix na festiwalu Boska Komedia 2022), projekty muzyczne: „Lamentacje ludowe” (2024) na instrumenty ludowe, białe głosy i dookólną elektronikę na żywo (koncert transmitowany przez Polskie Radio program 2 ze Studia im. W. Lutosławskiego w Warszawie), „Suita na czterech muzyków i wiele głośników” (2022) na kwartet jazzowy, taśmę zrealizowaną w technice Dolby Atmos i live electronics, projekt „Mały człowiek” (2024) realizowany przez zespół SenJawaZabawa z towarzyszeniem immersyjnej elektroniki na żywo (również wykonywany w Studio im. W. Lutosławskiego i transmitowany przez Polskie Radio program 2, w ramach koncertu finałowego festiwalu Nowa Tradycja 2024).
***
Projekt: Archiwizacja, opracowanie i udostępnianie Zbiorów Folkloru Muzycznego Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Etap II dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.
Organizatorami wydarzenia Panel naukowy – warsztaty dźwiękowe – koncert muzyczny było Muzeum Wsi Lubelskiej oraz Polskie Seminarium Etnomuzykologiczne, a partnerami Instytut Nauk o Kulturze UMCS oraz Zbiory Fonograficzne ISPAN.
Patronat medialny objęło Pismo Folkowe.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego
