W przypadku zespołów odwołujących się do estetyki minionych epok zawsze pojawia się pytanie o równowagę między rekonstrukcją a twórczą interpretacją. Czy chodzi o możliwie wierne odtworzenie dawnego brzmienia, czy raczej o dialog z tradycją? Najnowsza płyta Warszawskiej Orkiestry Sentymentalnej pt. „Oranżowy świt” wpisuje się w przestrzeń pomiędzy tymi podejściami.
Wydawnictwo Spenwood Books, specjalizujące się w biografiach artystów opartych na wspomnieniach ich fanów, przyjaciół i współpracowników, pod koniec października 2025 roku wydało książkę Iain Matthews: A People’s History poświęconą Iainowi Matthewsowi, jednemu z najważniejszych brytyjskich wokalistów i gitarzystów folkowych. Materiały otrzymane od ponad 130 osób z różnych krajów zostały zebrane i zredagowane przez Richarda Houghtona – autora przeszło 20 książek o tematyce muzycznej (w tym recenzowanej przeze mnie na łamach „Pisma Folkowego” dwutomowej historii legendy brytyjskiego folk-rocka, Fairport Convention). Całość jest bogato ilustrowana pamiątkami z koncertów oraz zdjęciami. Publikacja jest dostępna wyłącznie w wersji anglojęzycznej.
FiśBanda to grupa, jak wolno sądzić, dobrze znana sympatykom folku – zarówno z uwagi na jej własne dokonania, jak i wcześniejsze doświadczenia tworzących ją artystów. Najbardziej wyrazistym śladem obecności zespołu na muzycznych scenach pozostaje wydana przed kilkoma laty pierwsza płyta „Posłuchejcie Kamaradzi”. Trafnie definiowała ona muzyczny charakter i stylistykę formacji, które nowy album – „Jak te góry kocham Cię” – zdaje się nieco poszerzać, ale przede wszystkim umacniać.
Pod koniec lipca 2025 roku nakładem Wydawnictwa Czarne ukazała się przejmująca opowieść reporterska Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet autorstwa Antoniny Tosiek – młodej badaczki dwudziestowiecznej diarystyki ludowej oraz nagradzanej poetki, która za tom poetycki Żertwy otrzymała m.in. Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej.
Recenzję komiksu autorstwa Michała Łuczyńskiego i Jacka Lanckorońskiego przygotował dla czytelników Piotr Grochowski.
Tutaj sarenka,
Tam konik kary,
Tu rycerz w zbroi,
Tam żebrak stary.
Sarenka z cukru,
Rycerz z piernika,
Konik z tektury
Wesoło bryka.
Jest i laleczka
W mazurskim stroju,
Krówkę i owce
Poi u zdroju.
I Herod srogi,
I Aniołowie,
Są też w koronach
Mędrcy-królowie.
Ten fragment wiersza Stefana Gębarskiego w pełni oddaje to, czym jest monumentalne opracowanie Anny Myczkowskiej- Szczerskiej W polskim tylko stroju. Projektowanie ozdób choinkowych i koncepcja choinki polskiej 1909–1939 (Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie, Kraków 2025).
Nieznany wcześniej szerzej duet Sw@da i Niczos zdobył rozpoznawalność dzięki występowi w preselekcjach do Eurowizji, gdzie zwrócił uwagę oryginalnym połączeniem rapu, elektroniki i gwary podlaskiej. Liczne media szybko dostrzegły wyjątkowość ich brzmienia, wskazując na świeżość i autentyczność projektu. Album "#INDAWOODS" dowodzi, że artyści potrafią przekuć rozgłos w trwały suckes artystyczny, łącząc folkowe inspiracje z nowoczesną produkcją w mieszankę, która buduje ich unikatową tożsamość.
Przedmiotem recenzji Andrzeja Konachowicza jest nowo wydana publikacja pt. Bohohłasnyk Emiliana Witoszyńskiego. Witoszyński (nie)zapomniany, opracowana naukowomuzycznie przez prof. dr. hab. Włodzimierza Wołosiuka, z wstępami Najprzewielebniejszego Abla Arcybiskupa Lubelskiego i Chełmskiego, wydana przez Chełmskie Centrum Kultury Prawosławnej w Chełmie w 2024 roku.
Album „Nierozpoznana wieś” Radical Polish Ansambl to z pewnością jeden z ciekawszych fenomenów roku 2024. Bezkompromisowe brzmienie, oryginalność pomysłów, nowatorstwo twórcze – z pewnością każdy, kto słyszał ich nagrania bądź koncerty, mógłby się zgodzić z tym skróconym opisem ich twórczości. W niniejszej recenzji Wojciech Bernatowicz opisuje, na czym polega magia tej płyty.
Małgorzata Wielgosz recenzuje film „Magia Podlasia. Szeptuchy” w reżyserii Małgorzaty Szyszki.
Cropredy Capers – Another People’s History of Fairport Convention jest kontynuacją wydanej w 2022 roku pozycji Gonna See All My Friends brytyjskiego autora i wydawcy Richarda Houghtona.
Fot. z archiwum Fairport Convention.
W 2023 roku Wydawnictwo Naukowe PWN w ramach serii „Żydzi. Polska. Autobiografia” wydało dwutomowe dzieło autorstwa Pauliny Wengeroff (1833–1916) zatytułowane Wspomnienia babki. Obrazy z dziejów rosyjskich Żydów w XIX wieku. Publikacja stanowi część większej całości, która w założeniach wydawcy obejmować będzie 27 tomów literatury wspomnieniowej opisującej historię, kulturę, życie codzienne Żydów zamieszkujących tereny dawnej Polski.
Jeden z bohaterów książki Jerzego Limona Kaszubska Madonna na pytanie „Dlaczego o Matce Boskiej?” odpowiada dość niepokojąco „Chyba nie zdołam tego wyjaśnić, trzeba by od początku”. A początek opowieści o rzeźbie Matki Boskiej cudami słynącej znajduje się w historii o Henryku IV, ale do tego długa jeszcze droga, bowiem książka napisana przez Jerzego Limona nie trzyma się chronologii. Początkiem nie tyle mglistej historii o kaszubskiej Madonnie, ile samej książki Jerzego Limona jest ta opowieść, z której później wynika tajemniczy rękopis, jaki miał posłużyć autorowi za kanwę książki pierwszy raz opublikowanej ponad ćwierć wieku temu.
24 listopada 2024 roku zapisał się w historii obecności Łemków na Dolnym Śląsku jako dzień wyjątkowy: w Narodowym Forum Muzyki we Wrocławiu odbyła się prapremiera opery kameralnej „Hołos” autorstwa Darii Kuziak, młodej kompozytorki, absolwentki Akademii Muzycznej im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu w klasie prof. Grażyny Pstrokońskiej-Nawratil. To pierwsze dzieło tego gatunku, napisane przez Łemkinię o Łemkach, zaprezentowane dzięki staraniom i wielkiemu zaangażowaniu dolnośląskiej wspólnoty łemkowskiej.
fot. S. Herbut
Księżyc Grzybiarek – wiele obiecujący tytuł. Dwa potężne i wielowymiarowe symbole, z którymi mierzy się w swojej trzeciej książce poetyckiej Agata Jabłońska. Tomik aż kapie od księżycowej poświaty, pełen jest głęboko ukrytych sensów i odniesień do folkloru, literatury, malarstwa, muzyki, filmu. Zabiera w nocną podróż po kobiecej duszy: przez miasto, las, połoniny i w zaświaty. Jednocześnie zawiesza księżyc nad lasem wpół do pełni, nie dając zgłębić całości oferowanych znaczeń.
Kapela Brodów to grupa o wyjątkowej pozycji na polskiej scenie muzyki tradycyjnej i folkowej. Najwyższa jakość muzycznej twórczości zespołu wynika: po pierwsze, z faktu, że tworzą go znamienici muzycy (skład na przestrzeni lat był zmienny, jednak zawsze bardzo dobry), po drugie – z bogatego, wieloletniego doświadczenia w graniu „muzyki korzeni”, jakie jest udziałem każdego z nich.
Bardo i Matka Boża są jak synonimy. Nie wiadomo już dziś, czy pierwsza była miejscowość, czy też ta zbudowała się wokół kultu figury Matki Bożej. Dość powiedzieć, że historia Barda, przynajmniej przez tysiąc lat rozgrywała się na oczach Maryi z początkowo wartańskiego, a później bardzkiego kościoła.
Pod koniec 2023 roku ukazała się niezwykła płyta kwartetu Lumpeks pt. „Polonez”. Na zespół składa się troje pochodzących z Francji instrumentalistów (Louis Laurain, Pierre Borel oraz Sébastien Beliah) oraz lubelska wokalistka Olga Kozieł. Należy zaznaczyć, że o ile Kozieł wywodzi się ze środowiska folkowego, o tyle pozostali muzycy związani są przede wszystkim z jazzem oraz muzyką eksperymentalną. Album sfinalizowany przez francuskie wydawnictwo Umlaut Records stanowi nie lada gratkę dla słuchaczy, którzy lubią sięgać do różnych nurtów stylistycznych.
W II klasie liceum na półrocze miałem trzy „bańki”, jak wtedy mówiono na ocenę niedostateczną. Dzień, a czasem dwa w tygodniu spędzałem na wagarach w kinie Iluzjon. To właśnie wtedy poznałem dużą część klasyki polskiego oraz światowego kina, co ukształtowało mój gust filmowy. Wspominam o tym, by podkreślić, że moja perspektywa obcowania z kinem może być dla niektórych specyficzna, choć mnie wydaje się normalna. Widzę, że młodsze pokolenie jest w sposób naturalny o wiele bardziej zanurzone we współczesnej kulturze pop oraz mainstreamie. Czasem słyszę: „Nie ciśnij tak, może to bardziej rozrywka?”. Ja jednak uważam, że sztuka nie jest jedynie rozrywką, ponieważ posiada coś, co mnie przełamuje, rozwija, niepokoi, stawia pytania, sprawia, iż wychodzę z kina inny, dowiaduję się czegoś o sobie, nawet jeśli wydaje mi się, że siebie już znam. Dowiaduję się czegoś nowego nawet na tematy, o których mam dużą wiedzę. Po seansie czuję się zaskoczony i jednocześnie wychodzę z kina z jakąś rozterką. Takie oczekiwania uważam za podstawowe oraz takie, które przez film powinny zostać spełnione. Tego w „Chłopach” niestety zabrakło.
Ciężko zaprzeczyć, że krakowska Hańba! jest jednym z zespołów dość wyraźnie błyszczących na polskiej scenie alternatywno-folkowej, przedstawiającym przy tym swoją interpretację folku miejskiego połączoną z punkowym sznytem. Ta nietuzinkowość związana jest, oczywiście oprócz treści muzycznych, z kwestiami takimi jak np. stroje muzyków nawiązujące do powszechnego wyobrażenia ulicznych grajków z dwudziestolecia międzywojennego czy dobór instrumentarium.