Wyszywanki, wydrapywanki

Wraz z popularyzacją religii chrześcijańskiej na terenie Europy nastąpiły intensywne zmiany związane z postrzeganiem tatuaży. Przez negatywny stosunek Kościoła do modyfikacji ciała w znacznym stopniu zaprzestano rozwoju tej dziedziny sztuki. Dopiero pod koniec XVIII wieku kultura tatuażu na terenie Europy znów zaczęła się rozwijać, na co wpływ miały przede wszystkim migracje ludności oraz zmiany polityczne i kulturowe. Współcześnie tatuaż coraz częściej stanowi formę ozdoby oraz manifestacji swoich wartości, przejawiających się w formie graficznego symbolu. Zjawisko tatuowania, rozwijane na przestrzeni wieków, obecnie kształtuje się pod wpływem nowych mediów. Świadczyć może o tym liczba stale rozwijających się grup tematycznych na portalach społecznościowych, które wywierają wpływ na postrzeganie oraz popularyzację wzorów zauważalnych w społeczeństwie.

Tatuaż. Pojęcie i jego geneza

„Tatuaż” można scharakteryzować jako: „trwały znak lub wzór na ciele, wykonywany przez wprowadzenie barwnika pod skórę”1 . Aby w pełni zrozumieć, czym są tatuaże, należy określić pochodzenie oraz dawne znaczenie tego słowa, zwracając uwagę na ludność zamieszkującą teren największej z wysp Polinezji Francuskiej – Tahiti. W języku tahitańskim pierwotnie używano słowa tatau oznaczającego „malowidło” lub „znak”. Dopiero w 1773 roku za sprawą brytyjskiego żeglarza Jamesa Cooka rozpowszechniło się słowo tatow, które „powstało z rozwinięcia rdzenia ta oznaczającego »bić«, »ryć«, »stukać« czy »uderzać«”2 . Odnosiło się ono bezpośrednio do niektórych z technik wykorzystywanych przy wykonywaniu tatuażu. Proces tatuowania nie był spójny pod względem formy i nazwy, dlatego określano go w różnorodny sposób. Dotyczył niekiedy odmiennych sposobów wykonywania wzorów, praktykowanych przez różnorodne społeczności na świecie. Na początku utożsamiano tę nazwę z techniką tatuowania wykonywanego w okolicach Polinezji Francuskiej, gdzie w zależności od miejsca zamieszkania dzielono wzory na tiki tworzone przez mieszkańców Markizów oraz moko w przypadku Maorysów zamieszkujących tereny Nowej Zelandii.
Pierwotnie określenie tatuaż nie było upowszechnione w większości państw europejskich. Z tego powodu ludzie posiadający tę formę zdobienia nazywani byli często „umalowanymi” lub „wypunktowanymi”3 . Na terenie Europy termin ten po raz pierwszy pojawił się w Słowniku medycyny z 1856 roku, a następnie w 1873 roku L. Littrè wprowadził je do Wielkiego słownika języka francuskiego4. To właśnie z tego języka pochodzi współczesne określenie tatuaż używane na terenie Polski, które wykształciło się z fonetycznego zapisu terminu tatouage.

Techniki i narzędzia w tatuażu 

W procesie tworzenia tatuażu barwnik wprowadza się pod warstwę skóry za pomocą różnorodnych technik, takich jak: wydrapywanie, wyszywanie oraz nakłuwanie przy użyciu ostrych narzędzi. Obecnie najbardziej popularną formą tatuowania jest nakłuwanie, które polega na wprowadzeniu pigmentu przy użyciu igieł. Ta metoda obecnie podzieliła się na: handpoke oraz użycie maszynki do tatuażu.
Handpoke nawiązuje do tradycyjnego sposobu tatuowania i polega na nakłuwaniu naskórka przy pomocy pojedynczego systemu specjalnie przygotowanych igieł. Metoda ta ogranicza się do ręcznego wprowadzania pigmentu, przy czym nie używa się sprzętów mechanicznych. Z kolei tworzenie wzorów z użyciem maszynki jest stosunkowo nową metodą, która stale się rozwija pod względem technologicznym. Maszynki można podzielić na cewkowe oraz rotacyjne. Pierwsze wprowadzają tusz pod skórę z zastosowaniem zlutowanych „standardowych” igieł i zasilane są poprzez wzajemne oddziaływanie na siebie cewek. Ich obsługa wymaga dużej wiedzy technicznej w porównaniu do maszynek rotacyjnych ze względu na wielość elementów, które trzeba samodzielnie i każdorazowo dostosowywać do sposobu wykonywania wzorów oraz do rozmiarów igieł. Z kolei maszynki rotacyjne wykorzystują wbudowany silnik, który często nie posiada regulacji. Proces dostosowania sprzętu ogranicza się do ustawienia odpowiedniej mocy oraz podpięcia gotowych cartridge’y5 , w których znajduje się system igieł. Używanie maszynek elektrycznych ułatwia proces tatuowania i poprawia wydajność w pracy. Ich działanie „polega na gęstym nakłuwaniu skóry specjalnie przeznaczonymi do tego zabiegu jednorazowymi igłami”6.
Dawniej tatuaże wykonywano, stosując bardziej zróżnicowane techniki niż obecnie. Duży wpływ na to zjawisko miały takie czynniki, jak np. położenie geograficzne, tradycja lub rozwój technologiczny. Te różnice przyczyniły się do powstania całkowicie odmiennych kultur tatuażu, a także sposobu ich postrzegania przez społeczeństwo. Techniki tradycyjne są coraz rzadziej praktykowane, a część z nich przestała być stosowana. Jednak nadal istnieją miejsca, w których dawne sposoby tworzenia są wykorzystywane.
W kulturach plemiennych często stosowane były prymitywne techniki tatuowania, które znacznie uszkadzały naskórek i często nie pozwalały na swobodne oddanie skomplikowanych wzorów. Jedną z metod było nakłuwanie przy użyciu ostrych narzędzi. Plemienne społeczności posługiwały się m.in.: „rybią ością, kawałkiem ostro zakończonej kości, drzazgą z twardego drewna albo też odłamkiem muszli”7. Na obszarach, na których stosowano i znano metal, popularnym narzędziem były żelazne igły. Obecnie odpowiednik tej metody stanowi handpoke, który polega na tworzeniu motywów przy wykorzystaniu pojedynczych igieł lub ich zlutowanych zestawów. Rozwój tej techniki pozwolił na stworzenie maszynek do tatuażu.
Z metody polegającej na nakłuwaniu naskórka korzystano m.in. w Oceanii. Ludność zamieszkująca wyspy stworzyła przyrząd, który wyglądem przypominał grzybek. Wykonany był z drewna, w którym umieszczone zostały ostre przedmioty, jak np. kawałki kości czy muszli. Pozwalało to na przyśpieszenie tworzenia wzorów oraz uzyskiwanie lepszych efektów w porównaniu do nakłuwania naskórka pojedynczym ostrzem.
Inną techniką wykorzystywaną przez plemienne społeczności było wyszywanie, czyli używanie igieł oraz nici „sporządzanej dawniej ze ścięgna zwierzęcego”8. Metoda ta polegała na wykonaniu szkicu, zanurzeniu nici w barwniku i wprowadzeniu jej przy użyciu ostrego narzędzia pod skórę. W efekcie powstawał trwały wzór. Barwnik wyrabiany był z sadzy zmieszanej z tłuszczem oraz grafitu9. Metoda ta pozwalała na tworzenie prostych wzorów. Igła z nicią uniemożliwiała kreowanie skomplikowanych kompozycji. Możliwe było wykonywanie głównie prostych linii i motywów geometrycznych. Tatuaże stworzone przy wykorzystaniu techniki „wyszywania” popularne i znane były jedynie na obszarach północno-wschodniej Syberii, np. u Czukczów, Jakutów, Ewenków, Tunguzów oraz Ostiaków10. Z tej metody korzystali także Inuici zamieszkujący tereny Ameryki Północnej.
Najbardziej prymitywną metodą tatuowania było wydrapywanie. Wykonywanie wzorów w ten sposób polegało na zranieniu skóry ostrym narzędziem, a następnie wtarciu barwnika w uszkodzoną tkankę. Taki tatuaż powstaje poprzez zagojenie rany wraz z barwnikiem. Wydrapywanie było praktykowane wyłącznie na terenie Mato Grosso w Ameryce Południowej. Wykonywały je niektóre plemiona indiańskie zamieszkujące ten obszar.
Odmienne narzędzia służące do tworzenia tatuaży „funkcjonują jeszcze w nielicznych kulturach oraz w Japonii”11. Tradycyjna technika japońska irezumi wyróżnia się ręcznym oraz gęstym wprowadzaniem tuszu pod skórę z zastosowaniem bambusowej pałeczki, „na zakończeniu której znajduje się wiązka igieł wkłuwających się w ciało”12. Początkowo artyści zajmujący się tatuażem używali dłut i rylców, czyli identycznych narzędzi jak te, które stosowano przy tworzeniu drzeworytów. Wzory są często rozległe, a ich wykonanie czasochłonne. Irezumi charakteryzują się trwałością, ale proces tatuowania jest bardzo bolesny. Igły wbijane są głęboko w skórę. Dzięki temu tatuaże są znacznie trwalsze, a wzory są w stanie zachować żywą barwę przez wiele lat13. Do wypełniania wykorzystuje się hari, czyli zestaw 30 igieł, które ułożone są w pęczki14. Przed wykonaniem tatuażu zaznaczany jest kontur, który tworzy się poprzez gęste wbicie barwnika.

Tatuaż w kulturach plemiennych

Dzięki podróżom brytyjskiego żeglarza Jamesa Cooka oraz jego następców Europejczycy mieli możliwość kontaktu z odmiennymi i egzotycznymi kulturami. Elementem, który szczególnie zwrócił ich uwagę, było powszechne zjawisko tatuaży. Zainteresowanie tatuowaniem przejawiało się szczególnie w środowisku marynarskim, ponieważ często spotykanym zjawiskiem było wykonywanie sobie „pamiątek” z odległych terenów. Europejscy podróżnicy zainteresowani byli tatuażami Maorysów, wśród których popularną praktyką było zdobienie twarzy wzorami nazywanymi mako. Oznaczały one zarówno pozycję społeczną, jak i przynależność do konkretnego plemienia15.
Na terenie Polinezji i Mikronezji tatuaż odgrywał rolę w obrzędach inicjacji oraz związany był z procesem dojrzewania członka społeczności. Zarówno młode kobiety, jak i mężczyźni musieli przejść próby i ceremonie. Pozwalało im to także założyć rodzinę. Tatuaże wykonywane przez Maorysów opierały się na wzorach geometrycznych, mandalach, liniach i spiralach. Pełniły one funkcję informacyjną, ale także religijną i symboliczną. Miały chronić przed dzikimi zwierzętami i duchami16. Tatuaż polinezyjski występował w odmiennych formach, a jego cechy stylistyczne różniły się w zależności od danej wyspy. Na niektórych wyspach pra kt ykowa ne było ozdabianie ciała przez całe życie, uwieczniające historię danej osoby.
Charakterystyczny sposób tatuowania powstał na Wyspach Samoa, ponieważ wzory wykonywano jedynie mężczyznom, a składały się one ze zbiorów punktów i linii ułożonych geometrycznie. Dopiero na przełomie XVIII i XIX wieku ornamenty stały się bardziej rozbudowane i zróżnicowane. Miejsce do tatuowania zaczęło stanowić całe ciało, ponieważ nie ograniczano się jedynie do tułowia, rąk i nóg, ale zaczęto wykonywać zdobienia na całej głowie, twarzy, palcach, a także języku17.
Na terenie Ameryki Środkowej i Południowej tatuaż był popularną techniką zdobienia ciała, praktykowaną w licznych kulturach prekolumbijskich18. Pomimo jego popularności udokumentowano niewielką część wykonywanych wzorów. Szczególnie dobrze opisane zostały zdobienia tworzone w kulturze Mochica, rozwijającej się na terenie dzisiejszego Peru od I do połowy VIII wieku n.e.19.
Możliwe jest wyróżnienie poszczególnych elementów, które pozwalają wyodrębnić specyficzne dla danej społeczności cechy ornamentu. Zdobienia występujące w kulturze Mochica zostały dokładnie udokumentowane dzięki licznym motywom ikonograficznym: rytym i malarskim. Ich analiza pozwala na poznanie technik, które mogły być stosowane do tworzenia tymczasowych i trwałych wzorów na skórze. Materiały ikonograficzne przedstawiają postacie, które ozdobione są licznymi i różnorodnymi tatuażami. W kulturze Mochica najczęściej przedstawianym graficznie motywem było ukazanie postaci ludzkich, antropomorfizowanych zwierząt, roślin oraz istot mitycznych, które miały obficie zdobione ciało20. Największą ilość informacji o zdobieniach możemy uzyskać dzięki tzw. naczyniom portretowym21. Przedstawiały one głównie głowy mężczyzn, noszących ozdoby uszu lub nosa (kolczyki) oraz nakrycie głowy. Znaczna część „naczyń portretowych” posiadała ślady różnorodnych technik ornamentowania twarzy oraz szyi22. Do najczęściej spotykanych wzorów należały krzyże, równoległe linie, motyw kraty.
Jedna z najstarszych tradycji tatuowania przetrwała w Azji Południowo-Wschodniej i Wschodniej. Popularna była szczególnie wśród ludów zamieszkujących tereny Birmy, Laosu, Jawy oraz Tajlandii. Tatuaż dawniej odgrywał tam istotną rolę w życiu religijnym i duchowym. Stanowił ochronę przed chorobami, był symbolem dojrzałości oraz wiązał się z obrzędami inicjacyjnymi. Wykonywano go metodą nakłuwania przy użyciu ostrych narzędzi i barwnika. Wzory tworzone były z pojedynczych elementów, jak kreski, kropki czy spirale. Często wykonywano zdobienia stylizowane na postaci zwierząt oraz ludzi.
Szczególnie duży wpływ na życie społeczno-obyczajowe miał tatuaż w Japonii. Rozwinął się on na wyspach około 500 lat p.n.e. Początkowo stanowił oznaczenie przestępców jako ich znak rozpoznawczy oraz kara. Tatuaż japoński wykonywano także, aby przedstawić status oraz poinformować o warstwie społecznej, z której wywodziła się dana osoba. Tatuaże różniły się w zależności od pochodzenia oraz płci, ponieważ w niektórych plemionach taki rodzaj ozdoby nosili jedynie mężczyźni lub kobiety. Wzory różniły się pod względem estetycznym. Czasem ornamentyka ograniczała się do prostych geometrycznych wzorów, innym razem popularnym środkiem wyrazu były skomplikowane formy, często przedstawiające mityczne postacie lub zwierzęta. 
Tatuaż japoński osiągnął swój najwyższy poziom pod względem zarówno technicznym, jak i artystycznym w okresie Edo (1603–1868) za dynastii Tokugawa. Zaczął się wtedy wyróżniać wyjątkowymi wzorami, które charakteryzują się bogactwem barw, stylistyką, motywami. Często motywy nawiązywały do mitycznych postaci z legend, bohaterów narodowych oraz najistotniejszych wydarzeń z życia tatuowanej osoby. Obecnie tatuaż w Japonii postrzegany jest jako sztuka, a jego twórcy traktowani są jako ważni artyści. Sprawiło to, że trwałe wzory na ciele stały się ważną częścią kultury narodowej kraju23.

Tatuaż współczesny. Subkultury i internet

Do jednej z najstarszych subkultur zalicza się subkulturę więzienną. Jej elementem charakterystycznym jest wykonywanie tatuaży na terenie zakładów karnych. Z tego powodu do subkultury więziennej zaliczają się jedynie osoby, które zostały osadzone w placówkach penitencjarnych24. Tatuaże więzienne mogą być dzielone na: podkulturowe, przestępcze oraz określające. Tatuaże przestępcze wynikają z przynależności do określonego środowiska. Z kolei tatuaże określające mają na celu wyrażenie stanów emocjonalnych, cech charakteru danej osoby lub ukazanie historii związanej z kryminalną przeszłością25. Tatuaże podkulturowe wiążą się z występowaniem nieformalnej grupy więziennej. W niej funkcjonują kolejne podziały skazanych ze względu na stanowisko hierarchiczne: grypsujących, niegrypsujących oraz poszkodowanych. Tatuaże występują szczególnie w pierwszej grupie, co stanowi charakterystyczną oznakę przynależności społecznej26. Z kolei słowo grypsujący odnosi się do osób postrzeganych w społeczności więziennej jako „git ludzie, ludzie”27. Z tego też znaczenia wywodzi się polski odpowiednik tej grupy społecznej nazywanej gitowcami.
Do jednych z najbardziej rozpowszechnionych wzorów więziennych tatuaży zalicza się cynkówkę, która świadczy o przynależności do grupy grypserskiej. Jest to wytatuowany niewielki symbol w postaci kropki obok lewego oka, który ma za zadanie pokazać odbiorcy silne powiązanie z tą nieformalną grupą więzienną. Dodatkowym wzmocnieniem jest występowanie drugiej wytatuowanej kropki, znajdującej się tuż pod poprzednią. Kolejnym popularnym w subkulturze więziennej wzorem jest przedłużka, czyli niewielki tatuaż w postaci kreski, zaczynający się w zewnętrznym kąciku oka. Najczęściej wzór ten występuje w kącikach obu oczu. Niekiedy przybiera formę nie tylko linii, ale także znaków mniejszości lub większości. Tatuaż wykonany w takim miejscu oznacza próbę dobrowolnego przedłużenia kary pozbawienia wolności28. Niekiedy przedstawiciele grupy grypsujących posiadają także wzór rozgwiazdy, czyli symbol charakterystyczny dla recydywistów penitencjarnych. Jego rozmieszczenie nie jest ściśle określone. Wzór ten ma funkcję informacyjną oraz wiąże się z przedstawieniem prestiżu danej osoby29. Tatuaże są popularnym zjawiskiem także w subkulturze hipisowskiej. Ruch ten powstał na terenie Stanów Zjednoczonych w latach 60. XX wieku. Stanowił odpowiedź młodzieży na ówczesne realia oraz nawiązywał do problemów, które zachodziły w społeczeństwie. Za wydarzenie, które oficjalnie rozpoczęło funkcjonowanie subkultury hipisowskiej, uznaje się Pierwsze Światowe Połączenie Człowieka, które odbyło się w San Francisco w 1967 roku. Hasłami przewodnimi były zdania „Kochaj się, zamiast wojować; Czyń miłość, nie wojnę; Wszyscy ludzie stanowią jedność”30. Podczas tych zdarzeń popularnym zjawiskiem było rozdawanie zgromadzonym środków narkotyzujących, takich jak marihuana i LSD, które w późniejszym czasie zaczęły być kojarzone głównie z hipisami. Narkotyki wpłynęły negatywnie na postrzeganie subkultury oraz doprowadziły do napiętnowania tej grupy społecznej poprzez utożsamienie jej członków z narkomanami31. Swoim zachowaniem hipisi często niepokoili i zaskakiwali otaczających ich ludzi. Bywali niezrozumiani przez ogół społeczeństwa, ponieważ uważano, iż niechętnie podejmowali pracę oraz „odbiegali swoim wyglądem od »porządnych obywateli«”32.
Przekonania hipisów nawiązują często do pacyfizmu, jedności i traktowania wszystkich członków społeczeństwa w równy sposób. Popularnym zjawiskiem jest praktykowanie wegetarianizmu lub weganizmu. Poprzez sposób ubierania oraz muzykę subkultura hipisowska wywarła znaczący wpływ na kulturę masową, kwestie związane z emancypacją kobiet, przemianami w sferach seksualności oraz ekologią. Do jednych z najpopularniejszych wzorów tatuaży hipisów należy pacyfka. Symbol ten znany był na terenie Europy już na początku naszej epoki33. Do jego spopularyzowania doprowadziło stworzenie przez Geralda Holtoma logo dla Campaign for Nuclear Disarmament. Znak przedstawiony został jako okrąg, w który zostały wpisane litery z alfabetu sygnałowego – N od słowa nuclear oraz D od słowa disarmament. Znak ten powstał pod koniec lat 50. XX wieku i stanowił początkowo symbol ruchu rozbrojenia atomowego. Dopiero w latach 60. za sprawą ruchów hipisowskich został rozpowszechniony jako symbol pokoju34. Często tatuowanym wzorem jest również „uśmiechnięta twarz”. Wzór ten stworzył w 1963 roku artysta Harvey Ross Ball. Początkowo został zaprojektowany dla State Mutual Life Assurance Company, gdzie wykorzystywano go jako znak firmowy m.in. na guzikach i plakatach. Następnie wzór został użyty przez braci Murraya i Bernarda Spainów. Dodali do niego slogan „Have a Happy Day”35. Stopniowo był coraz częściej wykorzystywany w środowisku hipisowskim, przez co stał się jednym ze znaków charakterystycznych tej subkultury. Sprawiło to, iż coraz więcej osób zaczęło ozdabiać nim różne przedmioty. Zaczęto także wykonywać tatuaże przedstawiające uśmiechniętą twarz.
Do głównych powodów determinujących modyfikowanie ciała poprzez zabieg tatuowania należą: walory estetyczne służące do podkreślenia atrakcyjności i wyrażenia wyznawanych wartości oraz poglądów, chęć upamiętnienia doświadczenia z przeszłości lub ważnej dla danej osoby jednostki, a także chęć zilustrowania przynależności do danej grupy społecznej. Tatuaże pełnią przede wszystkim funkcję estetyczną, ale i komunikacyjną, np. poprzez wizualizację istotnych symboli związanych z osobistymi poglądami, doświadczeniami, podejściem do otaczającego świata oraz przynależnością do danych zbiorowości.
W procesie tatuowania jednym z najistotniejszych elementów jest wzór. Szkic przygotowany przez tatuatora opiera się na indywidualnie stworzonych koncepcjach, często wykorzystujących popularne w kulturze motywy. Na tę popularność wpływa m.in. panująca aktualnie moda. Dziś kształtuje się ona przede wszystkim w przestrzeni internetowej.

Wiktoria Panasińska

Bibliografia
M. Delio, Tatuaż. Egzotyczna sztuka dekorowania skóry, tłum. M. Lipińska, Warszawa 1995.
T. Gebel, Młodzieżowe ruchy subkulturowe w świecie kultury popularnej, Cieszyn 2017, s. 130, [online: https://www.researchgate.net/ publication/321784061], [dostęp: 11 czerwca 2022].
N. Jay, Hippie Symbols and What They Mean, [online: https://symbolsage.com/hippie-symbols-meaning/], [dostęp: 11 czerwca 2022].
J. Klonowska, M. Wiciński, J. Żak, M. Wołkowiecki, Historyczne i współczesne społeczno-kulturowe funkcje tatuażu, „Kosmetologia Estetyczna” 2017, nr 5.
B. Król, Znaki graficzne – kreacja symboli, [w:] Znak, znaczenie, komunikacja, red. M. Juda, Katowice 2002.
J. Mrozek, Geneza i rozwój subkultury hipisów w Stanach Zjednoczonych, Poznań 2017.
M. Snopek, Tatuaż. Element współczesnej kultury, Toruń 2018.
Tatuaż, Encyklopedia powszechna PWN, 2021, [online: https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/tatuaz;3985684. html], [dostęp: 30 listopada 2021].
J. Wasilewska, Tatuaż jako znak przynależności, Lublin 2017. J. Wołoszyn, Nadzy, bosi, z obnażonymi pośladkami – jeńcy w sztuce Moche, „Przegląd Historyczny” 2009, nr 3.
J. Wołoszyn, Skaryfikacja, tatuaż i malowanie twarzy w kulturze Moche – propozycja typologii dla „naczyń portretowych”, „Światowit” 2002, nr 4.
R. Zając, Pacyfka – jaką niesie symbolikę?, 2005, [online: http://www.kosciol.pl/article. php/2005062811433636], [dostęp: 11 czerwca 2022].
B. Zajęcka, A. Wojnowska, Rola i znaczenie tatuażu wśród wychowanek Zakładu Poprawczego w Zawierciu, Częstochowa 2018.

1 Tatuaż, Encyklopedia powszechna PWN, 2021, [online: https://encyklopedia.pwn. pl/haslo/tatuaz;3985684.html], [dostęp: 30 listopada 2021].
2 J. Klonowska, M. Wiciński, J. Żak, M. Wołkowiecki, Historyczne i współczesne społeczno-kulturowe funkcje tatuażu, „Kosmetologia Estetyczna” 2017, nr 5, s. 513.
3 B. Zajęcka, A. Wojnowska, Rola i znaczenie tatuażu wśród wychowanek Zakładu Poprawczego w Zawierciu, Częstochowa 2018, s. 310.
4 M. Snopek, Tatuaż. Element współczesnej kultury, Toruń 2018, s. 17.
5 Specjalnie przygotowana część, w której znajduje się odpowiedni zestaw zlutowanych igieł. Pozwala na szybką wymianę oraz zamocowanie do maszynki wykorzystywanej przy tatuowaniu.
6 M. Delio, Tatuaż. Egzotyczna sztuka dekorowania skóry, tłum. M. Lipińska, Warszawa 1995, s. 20.
7 M. Snopek, dz. cyt., s. 36.
8 Tamże.
9 J. Klonowska, M. Wiciński, J. Żak, M. Wołkowiecki, dz. cyt., s. 514.
10 M. Snopek, dz. cyt., s.36.
11 J. Klonowska, M. Wiciński, J. Żak, M. Wołkowiecki, dz. cyt., s. 514.
12 Tamże.
13 M. Snopek, dz. cyt., s. 37.
14 Tamże.
15 Tamże, s. 22.
16 J. Wasilewska, Tatuaż jako znak przynależności, Lublin 2017, s. 354.
17 L. Mróz, Tatuaż, s. 27, cyt. za: J. Wasilewska, dz. cyt., s. 355.
18 Tamże.
19 J. Wołoszyn, Skaryfikacja, tatuaż i malowanie twarzy w kulturze Moche – propozycja typologii dla „naczyń portretowych”, „Światowit” 2002, nr 4, s. 219.
20 Tamże, s. 220.
21 J. Wołoszyn, Nadzy, bosi, z obnażonymi pośladkami – jeńcy w sztuce Moche, „Przegląd Historyczny” 2009, nr 3, s. 399.
22 J. Wołoszyn, Skaryfikacja…, s. 220.
23 J. Wasilewska, dz. cyt., s. 357.
24 M. Snopek, dz. cyt., s. 183.
25 Tamże, s. 184.
26 Tamże, s. 185.
27 Tamże.
28 Tamże, s. 187.
29 Tamże, s. 185.
30 J. Mrozek, Geneza i rozwój subkultury hipisów w Stanach Zjednoczonych, Poznań 2017, s. 239.
31 T. Gebel, Młodzieżowe ruchy subkulturowe w świecie kultury popularnej, Cieszyn 2017, s. 130, [online: https://www.researchgate.net/publication/321784061], [dostęp: 11 czerwca 2022].
32 J. Mrozek, dz. cyt., s. 240.
33 R. Zając, Pacyfka – jaką niesie symbolikę?, 2005, [online: http://www.kosciol.pl/article. php/2005062811433636], [dostęp: 11 czerwca 2022].
34 B. Król, Znaki graficzne – kreacja symboli, [w:] Znak, znaczenie, komunikacja, red. M. Juda, Katowice 2002, s. 29.
35 N. Jay, Hippie Symbols and What They Mean, [online: https://symbolsage.com/ hippie-symbols-meaning/], [dostęp: 11 czerwca 2022].