Witoszyński (nie)zapomniany

     Przedmiotem niniejszej recenzji jest nowo wydana publikacja pt. Bohohłasnyk Emiliana Witoszyńskiego. Witoszyński (nie)zapomniany, opracowana naukowomuzycznie przez prof. dr. hab. Włodzimierza Wołosiuka, z wstępami Najprzewielebniejszego Abla Arcybiskupa Lubelskiego i Chełmskiego, wydana przez Chełmskie Centrum Kultury Prawosławnej w Chełmie w 2024 roku. Jej wydanie zostało dofinansowane ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Muzyczny ślad” Narodowego Instytutu Muzyki i Tańca, co podkreśla znaczenie kulturowe i naukowe przedsięwzięcia.

Andrzej Konachowicz

    Wydawnictwo stanowi przedruk wybitnego dzieła Emiliana Witoszyńskiego (1869–1929), zatytułowanego Pieśni Bohohłasnyka Chełmskiego śpiewu ludowo-cerkiewnego w czterogłosowej harmonizacji, pierwotnie wydanego w Lipsku w 1910 roku. Ukazuje się ono w 155. rocznicę urodzin kompozytora i śpiewaka. Jest to inicjatywa Chełmskiego Centrum Kultury Prawosławnej, wsparta finansowo przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Celem publikacji jest udostępnienie tego cennego zbioru szerszej grupie odbiorców, zarówno naukowców, jak i praktyków muzyki cerkiewnej, a także młodszym pokoleniom zainteresowanym dziedzictwem muzycznym regionu.

    Struktura książki, zgodnie ze spisem treści i informacjami zawartymi we wstępach, obejmuje wstęp teologiczno-duchowy arcybiskupa Abla, wstęp naukowy prof. Wołosiuka, uwagi na temat zapisu i transkrypcji tekstów śpiewów, trzy główne części z pieśniami, a także appendix. Część I poświęcona jest kolędom ku czci Narodzin Zbawiciela, zawierając 21 utworów. Część II gromadzi pieśni ku czci świąt Chrztu Pańskiego (3 utwory), Spotkania Pańskiego (1 utwór), pieśni okresu Wielkiego Postu (2 utwory), pieśni na Wielki Piątek (1 utwór), Święto Paschy Chrystusowej (5 utworów), Wniebowstąpienia Pańskiego (2 utwory), Zesłania Świętego Ducha na Apostołów (1 utwór), a także ku czci św. Onufrego Wielkiego (1 utwór), św. Mikołaja Cudotwórcy (2 utwory) oraz święta Podwyższenia Krzyża Pańskiego (1 utwór). Część III zawiera pieśni ku czci świąt poświęconych Przenajświętszej Bogurodzicy (3 utwory) oraz pieśni ku czci samej Przenajświętszej Bogurodzicy, w tym te dedykowane ikonom lokalnym, jak Chełmska, Leśniańska i Poczajowska (8 utworów). Książka zawiera również sekcję pieśni dobrotliwych (2 utwory) oraz appendix z utworami liturgicznymi (4 utwory), w tym kompozycjami samego Witoszyńskiego, takimi jak Wielka ektenia, Pieśń Cherubinów, psalm 137 Na rzekach Babilonu czy Święty Boże z obrzędu panichidy. Całość stanowi obszerny zbiór 63 utworów muzycznych w harmonizacji na cztery głosy, przedstawionych w formie partytury.

  Publikacja usytuowana jest w kontekście badań nad muzyką cerkiewną wschodniosłowiańskiego regionu Europy, która, wywodząc się z Bizancjum, stanowi odrębny i wysublimowany rozdział w europejskim dziedzictwie muzycznym. Śpiew cerkiewny odgrywa kluczową rolę w strukturze liturgicznej Kościoła prawosławnego, integrując wiernych i uzupełniając edukację chrześcijańską. Na terenie historycznej eparchii chełmskiej ukształtowała się własna kultura duchowa, mająca wpływ na muzykę cerkiewną regionu. Emilian Witoszyński, urodzony w Chełmie, syn prawosławnego duchownego, a także absolwent Chełmskiego Seminarium Duchownego, student Akademii Teologicznej i Konserwatorium Warszawskiego, jest  przedstawiany jako postać kluczowa dla tego dziedzictwa. Był etnografem, publicystą, a przede wszystkim kompozytorem utworów religijnych, aktywnie działającym na polu cerkiewnej muzyki wokalnej. Jego działalność obejmowała ożywianie działalności koncertowej w Chełmie z akcentem na śpiew regionalny, organizację zjazdów chórów cerkiewnych Chełmszczyzny i Podlasia (uznawanych za święta pieśni religijnej), a także nauczanie i propagowanie edukacji muzycznej. Witoszyński był także profesorem teorii muzyki i kompozycji w Konserwatorium Warszawskim i współzałożycielem Rosyjskiego Towarzystwa Chóralnego w Warszawie. Jego skomplikowany życiorys, naznaczony ewakuacją w 1917 roku i trudnościami w Związku Radzieckim, nie przerwał w pełni jego dorobku kompozytorskiego.

    Głównym celem wydania publikacji, jest konieczność ochrony rodzimych kompozycji cerkiewnych przed zapomnieniem oraz przekazania tego dziedzictwa przyszłym pokoleniom. Publikacja Bohohłasnyka Witoszyńskiego wpisuje się w tę misję, prezentując unikalny, regionalny styl śpiewu ludowo-cerkiewnego Chełmszczyzny i Południowego Podlasia. Region ten jest uznawany za niezwykle bogaty w spuściznę muzyki cerkiewnej. Wydawcy, poprzez wznowienie partytury, pragną udostępnić źródło do poznania tego dziedzictwa, które stanowi świadectwo lokalnych tradycji etnicznych i liturgicznych Kościoła prawosławnego w Polsce. Witoszyński, jako etnokompozytor, dokonał unikalnego opracowania pieśni ludowych, zapisując je bezpośrednio z wykonania na terenie guberni lubelskiej i siedleckiej (Chełmszczyzna i Podlasie). Choć on sam oceniał swój zbiór skromnie, jako „niewielką część” skarbów ludowych i pionierskie kroki w nieopracowanej dotąd kwestii, prof. Wołosiuk zauważa, że zbiór ten „nie ma charakteru pionierskiego” w ogólnym sensie, choć jego metoda zapisu „na żywo” w czasach braku instrumentów nagrywających była wyzwaniem. Ważnym aspektem metodologicznym jest zastosowana w niniejszym wydaniu zasada transkrypcji tekstów. Witoszyński w swoim Bohohłasnyku częściowo oddawał specyfikę wymowy ukraińskiej, charakterystyczną dla terenów dawnej metropolii kijowskiej, która zachowała się w ludowej tradycji mimo dominacji synodalnej redakcji języka cerkiewnosłowiańskiego. Wydawcy postanowili konsekwentnie odzwierciedlić te cechy wymowy w transkrypcji polskiej, co stanowi świadomy wybór metodologiczny, mający na celu zachowanie autentyzmu regionalnego przekazu.

    Kontekst naukowy publikacji jest wielowymiarowy. Z jednej strony wpisuje się ona w historię i teorię muzyki cerkiewnej, prezentując przykłady harmonizacji śpiewów w stylistyce charakteryzującej się, zdaniem prof. Wołosiuka, eklektyzmem łączącym tradycje moskiewskie, petersburskie i nadbużańskie, pompatycznością, patosem oraz traktowaniem chóru jak orkiestry symfonicznej. Z drugiej strony jest to cenny materiał dla etnomuzykologii, dokumentujący ludową tradycję śpiewaczą regionu. Dla historii Kościoła prawosławnego w Polsce, a zwłaszcza na ziemi chełmskiej i podlaskiej, publikacja ta jest świadectwem lokalnej kultury duchowej i liturgicznej, która, jak sugeruje arcybiskup Abel, legła u podstaw docenienia jej odrębności i uzyskania autokefalii sto lat temu. Oryginalność podejścia Witoszyńskiego polegała na systematycznym zbieraniu i harmonizowaniu śpiewów ludowo-cerkiewnych, co było wówczas rzadkością. Wkład niniejszej edycji polega na udostępnieniu tego historycznego źródła, które przez lata pozostawało trudno dostępne, a także na dodaniu do zbioru innych kompozycji liturgicznych Witoszyńskiego, poszerzając tym samym obraz jego twórczości.

    Mocną stroną publikacji jest niewątpliwie samo wznowienie Bohohłasnyka z 1910 roku. To fundamentalne źródło do badań nad regionalnym śpiewem cerkiewnym i ludowym zyskuje dzięki temu nowe życie i dostępność. Dodanie innych kompozycji Witoszyńskiego jest cennym poszerzeniem. Wstępy dostarczają istotnego kontekstu historycznego, biograficznego i teologicznego, wprowadzając czytelnika w problematykę śpiewu cerkiewnego i historię postaci Witoszyńskiego. Szczególnie wartościowe są uwagi na temat transkrypcji i fonetycznych cech języka śpiewów, wyjaśniające metodologię przyjętą w wydaniu i ukazujące związek muzyki z lokalną tradycją językową. Fizyczna forma wydania A4 (partytura papierowa) jest praktyczna dla chórzystów i dyrygentów.

    Słabe strony, wynikające z analizy jedynie fragmentów, mogą dotyczyć aspektów technicznych lub redakcyjnych całości dzieła, o których źródła nie informują (np. jakość druku nut, obecność komentarzy do poszczególnych pieśni, indeksów). Z perspektywy naukowej, cennym dodatkiem do partytur i wstępów byłoby szczegółowe omówienie metodologii harmonizacji Witoszyńskiego na tle ówczesnych nurtów w muzyce cerkiewnej, pogłębiona analiza porównawcza z innymi redakcjami Bohohłasnyka (np. lwowską, poczajowską), a także szersze przedstawienie kontekstu społecznego i kulturowego, w którym działał Witoszyński. Wstęp prof. Wołosiuka, choć wartościowy, nie wchodzi w szczegółową analizę muzyczną poszczególnych utworów czy stylu kompozytora, ograniczając się do ogólnej charakterystyki jego estetyki. Brakuje również informacji o źródłach konkretnych pieśni (poza ogólnym stwierdzeniem, że zapisywał je z wykonania ludowego i że wiele było we wcześniejszych bohohłasnykach) oraz o ewentualnych różnicach między wersjami.

Podsumowując, publikacja Bohohłasnyk Emiliana Witoszyńskiego. Witoszyński (nie)zapomniany jawi się jako bardzo ważne wydarzenie na polu badań nad muzyką cerkiewną i dziedzictwem kulturowym Chełmszczyzny i Podlasia. Wznowienie historycznej partytury Emiliana Witoszyńskiego, uzupełnione o jego inne utwory, stanowi nieocenione źródło dla badaczy, wykonawców i miłośników wschodniosłowiańskiego śpiewu religijnego. Publikacja przypomina o znaczącej postaci Emiliana Witoszyńskiego i jego wkładzie w dokumentację i rozwój regionalnego śpiewu cerkiewnego. Szczególnie wartościowe jest uwzględnienie specyfiki językowej i fonetycznej tradycji ludowej w transkrypcji, co świadczy o dbałości wydawców o historyczną autentyczność przekazu. Analizowana pozycja wydawnicza wskazuje na solidność redakcyjną i naukowy charakter publikacji, która bez wątpienia wzbogaca literaturę przedmiotu i stanowi istotny wkład w zachowanie i popularyzację unikalnego dziedzictwa muzyki cerkiewnej regionu. Wydanie partytury otwiera drogę do dalszych badań i, co niezwykle ważne, do aktywnego włączenia tych pieśni do repertuarów wykonawczych chórów cerkiewnych i świeckich.

     Mamy do czynienia z publikacją o wysokiej wartości merytorycznej i praktycznej, zasługującą na pozytywną ocenę w środowisku naukowym zajmującym się muzyką cerkiewną, etnomuzykologią oraz historią kultury muzycznej Kościoła prawosławnego. Stanowi ona ważny krok w procesie „niezapominania” o wybitnych postaciach i cennym dorobku regionalnych tradycji muzycznych.

Andrzej Konachowicz Ksiądz doktor, doradca metodyczny ds. religii, Lubelskie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli.

Bohohłasnyk Emiliana Witoszyńskiego. Witoszyński (nie)zapomniany, wyd. Chełmskie Centrum Kultury Prawosławnej, ISBN 9780902021302, dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury w ramach programu Muzyczny ślad, realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca, Chełm 2024, ss. 111.

Redakcja na stronie Julia Wolny, studentka e-edytorstwa i technik redakcyjnych.