Tą jedną ze zwrotek węgierskiej przyśpiewki pragnę w skrócie opisać Festiwal Czango. Najważniejszy jest dla mnie wspólnotowy taniec, w kręgu lub w parach po kręgu, doświadczanie bycia w ruchu, w komunikacji pozawerbalnej. Patrzymy sobie w oczy i czujemy energię, która przepływa, wchodząc w wirowanie wprost z instrumentów obecnych tuż obok. Jest to moim zdaniem największy wyróżnik naszego Festiwalu – artyści grają w bardzo bliskiej łączności z tancerzami, niezakłóconej przez sztuczne nagłośnienie, nadmierne oświetlenie czy oddzielenie poprzez scenę.
Czar pieśni czango
Pieśni czango to ważny element kultury i tradycji ludowej. Czango (węg. Csángó) to oficjalna i popularna nazwa Węgrów mieszkających w regionie leżącym w granicach Rumunii. Stanowią w tym kraju mniejszość etniczną węgierskiego pochodzenia. Czangowie przybyli tam częściowo w IX, a częściowo w XIII wieku, mówią w języku starowęgierskim. Ich niezwykła kultura przez 500 lat utrzymała tożsamość i tradycje na ziemi zarządzanej przez obce nacje, co ma swoje odzwierciedlenie w unikatowym dziedzictwie muzycznym i wokalnym. Teksty pieśni często opowiadają o życiu codziennym, miłości, naturze, historii i wierzeniach. Dotyczą one doświadczeń i historii ludu, są śpiewane zazwyczaj w dialekcie języka węgierskiego, przyczyniając się do przekazu emocji i treści. W tradycyjnych wykonaniach pieśni mogą towarzyszyć instrumenty, takie jak skrzypce, cymbały, koboz czy gardon. Instrumentacja uzależniona jest od okoliczności i stylu wykonania. Tradycyjne wykonania pieśni czango odbywają się w grupach, na uroczystościach, festiwalach i przy innych okazjach społecznych. Wiele z nich jest silnie związanych z tańcem. Rytmy i rytmika odzwierciedlają charakterystyczne ruchy, co sprawia, że pieśni te stanowią integralną część kulturowego wyrażania. Warsztaty pieśni czango poprowadziliJúlia Skopp i Farkas Gyulai.
Muzykowanie i improwizacje na ludowo
Festiwal Czango w Polsce jest dobrym przykładem rozkwitu ruchu domów tańca, a przy tym kultury tradycyjnej: wspólnie tańczymy, muzykujemy, śpiewamy. Fuzja temperamentów i eksplozja radości polskich, węgierskich i ukraińskich artystów wykreowały niezwykłą atmosferę.
Bogactwo kultury zaprezentowali znakomici artyści węgierscy, w tym przedstawiciele ludu Czango: z Mołdawii – Mária Petrás, najsłynniejsza pieśniarka ludowa i artystka zajmującą się ceramiką artystyczną oraz z Gimeszu – skrzypek i tancerz István Lukács, uczeń legendarnego niewidomego skrzypka Janosa Zerkuli. Melodie czango zagrali także wybitni rekonstruktorzy i multiinstrumentaliści – skrzypek Gergely Sámsondi oraz fleciści – Dániel Bolya i Vajk Máté Gyulai. Nie zabrakło także Farkasa Gyulaia, skrzypka i pieśniarza czango. Tańców czango na najwyższym poziomie uczyli Juliá Skopp, István Lukács, Farkas Gyulai oraz Gergely Sámsondi.
O swoich inspiracjach kulturą węgierską, w tym czango, opowiedział słownie i muzycznie podczas piątkowego koncertu Jacek Hałas: „Festiwal Czango w Toruniu był dla mnie swoistą podróżą sentymentalną. Wiele lat temu pierwsze spotkania z tą kulturą, archaicznymi korowodami, piękną, surową muzyką, instrumentami i ludźmi były ważne i na pewno po części ukształtowały moją artystyczną drogę. Optymizmem napawa to, iż kolejne pokolenie Czangoszy, które wierzy w wartość swojej tradycji, przyjechało do Torunia, by o niej opowiadać, dzielić się nią praktycznie oraz spotykać i konfrontować z innymi”.
Atmosfera na koncertach i potańcówkach, które trwały do późnych godzin nocnych, była niesamowita. Inspiracje polską muzyką, szczególnie z regionu Beskidu Niskiego zaprezentowała rewelacyjnie Kapela Maliszów. Pogranicza polsko-ukraińskiego mogliśmy zasmakować dzięki dźwiękom cymbałów Pawła Iwana, skrzypiec Serhija Ochrimczuka i Maksyma Nakoniecznego, basów Severyna Danyleiko i barabanu Józefa Sowy. Mistrzem improwizacji na ludowo był Kazimierz Nitkiewicz, trębacz znany głównie z Warszawskiej Orkiestry Sentymentalnej, który poprowadził warsztaty, a jego improwizacje w czasie potańcówek wywoływały ogromny entuzjazm wśród uczestników.
Rękodzieło
W oliwskim Domu Zarazy odbyła się wystawa ceramiki artystycznej Márii Petrás, a w toruńskim Muzeum – malarstwa węgierskiej artystki Júlii Dávid. Ta ostatnia pochodzi z Transylwanii i inspiruje się węgierską sztuką ludową, interpretując ją na nowo i przenosząc ją do swoich barwnych obrazów na płótnie i szkle. „Węgrzy noszą w sobie starożytną siłę, która przetrwała wiele burzliwych okresów historycznych. Moją misją stało się ponowne odkrycie i włączenie tej pierwotnej siły do moich obrazów”.
Nowość
Po raz pierwszy przygotowaliśmy imprezę dla rodzin z dziećmi pod nazwą „Rodzinne gniazdko” z udziałem artystek i artystów prezentujących zabawy oparte na folklorze: polskim – Marta Domachowska, ukraińskim – Olena Gajdyczuk, węgierskim – Júlia Dávid, István Lukács oraz Dániel Bolya z towarzyszeniem Joanny Mieszkowicz.
Z nadzieją w przyszłość
Swoimi wrażeniami podzielił się Piotr Kluczek, skrzypek z Gdańska: „Zawsze cieszę się na bliskie spotkanie z Czango i przyjaciółmi z Węgier przywożącymi nam tę kulturę. Swobodna forma warsztatów pozwala dotknąć tego tematu z różnych stron – na warsztatach skrzypcowych poznałem nowe melodie, na tanecznych mogłem wcielić się zarówno w tancerza, jak i członka kapeli, utrwalając wcześniej poznane i nowe tańce. Radosne było połączenie już na potańcówce wszystkich obecnych, świetnych muzyków grających w środku kręgu tańczących. Mam nadzieję na rozwój w podobnym kierunku z jeszcze większą liczbą artystów, większymi kręgami i większym wzięciem potencjalnych odtwórców, którzy również pokochają muzykę Czango!”.
Postscriptum
Festiwal nie odbyłby się bez zaangażowania osób i zasobów z Fundacji Aeris Futuro z Krakowa, kapeli Szépszerével z Budapesztu, Fundacji im. W. Felczaka z Budapesztu, Konsulatu Węgier w Gdańsku i Muzeum Etnograficznego w Toruniu oraz wielu innych. Dziękujemy!
Joanna Mieszkowicz
Redakcja na stronie Alicja Jasińska, studentka e-edytorstwa i technik redakcyjnych
Tańce w kręgu, pieśni, melodie tradycyjne i improwizowane, wystawy ceramiki i malarstwa, zabawy dla dzieci – to główne działania związane z węgierską, polską i ukraińską kulturą tradycyjną, które odbyły się w ramach Festiwalu Czango 2023.
fot. A. Zakrzewski: Muzycy w tanecznym kręgu – od lewej: Wolf Niklaus, Gergely Sámsondi, Paweł Iwan