Włodzimierz Dębski (1922–1998) był kompozytorem, teoretykiem muzyki i etnomuzykologiem, a także animatorem edukacji muzycznej. Na rok 2022 przypada stulecie jego urodzin. Nie znajdziemy jego biogramu w serii Etnografowie i ludoznawcy polscy: sylwetki, szkice biograficzne, ale jego sylwetka została przedstawiona w lubelskim tomie z serii Polska pieśń i muzyka ludowa1.
Agata Kusto
Urodził się 24 lipca we Lwowie w rodzinie polskiego lekarza medycyny Leopolda Dębskiego i Rosjanki Anisji Czemiernik. Młodość spędził na Wołyniu, uczęszczając do szkoły powszechnej w Kisielinie (1935–1938), do gimnazjum w Łucku (później na krótko także do liceum przyrodniczego) oraz gimnazjum ojców pijarów w Lubieszowie. Jako nauczyciel podjął pracę w Kisielinie od roku 1939, w kolejnych latach kończąc średnią szkołę pedagogiczną we Włodzimierzu Wołyńskim. Nauczycielem był także po wojnie, pracując w Lipsku, Białowoli, Sokółce, Górkach Noteckich i Strzelcach Krajeńskich. W tym czasie podejmował własne kształcenie w zakresie muzycznym. Jeszcze w roku 1945/1946 rozpoczął studia na Wydziale Teorii Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Poznaniu, kończąc je z wyróżnieniem w roku 1951. Miał wówczas okazję zapoznać się z etnograficznym warsztatem prof. Mariana Sobieskiego, co silnie zaważyło na późniejszych działaniach naukowo-badawczych, ale też na profilu aktywności pedagogicznej. Pod koniec studiów rozpoczął pracę jako nauczyciel, potem także dyrektor szkół muzycznych w Wałbrzychu, Kielcach i Lublinie. Z tym ostatnim ośrodkiem związał się na dobre. Organizował i prowadził szkołę muzyczną im. Karola Lipińskiego, średnią szkołę muzyczną im. Tadeusza Szeligowskiego; uczył przedmiotów teoretycznych, w tym polskiego folkloru muzycznego. Zajęcia wielu jego uczniów wspominało jako wyjątkowo merytoryczne, ale i przepełnione szacunkiem dla tradycji2. Po przejściu na emeryturę Dębski poświęcił się pisaniu prac o charakterze historycznym i polemicznym. Były one związane w znacznej mierze z traumatycznymi przeżyciami wołyńskimi (obrona kisielińskiego kościoła), w wyniku których stracił rodziców, a sam ranny (po amputacji nogi) włączył się w działania konspiracyjne AK, później 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK.
Włodzimierz Dębski. Autoportret ze zbiorów Ulesławy Lübek
fot. U. Lübek
Kolejną aktywnością stała się współpraca z Muzeum Wsi Lubelskiej, gdzie od 1976 roku dokonywał dokumentacji i opracowania lubelskich pieśni ludowych. Wyjazdy w teren zaowocowały nagraniami dźwiękowymi realizowanymi początkowo na taśmach szpulowych, później kasetach magnetofonowych, co trwało do drugiej połowy lat 80. XX wieku. Szczegółowa analiza pozostawionej dokumentacji, na którą składają się teki miejscowości, dane wykonawców i sam materiał muzyczny (w dużej części przetranskrybowany), jest kwestią przyszłości. Udział Dębskiego w pracach nad przygotowaniem tomu Lubelskie znacznie wpłynął na tempo i charakter prac, choć ostatecznie odstąpiono od proponowanego przez niego układu, który miał odzwierciedlać typowo muzykologiczny charakter zbioru (przekazy wokalne uporządkowane pod względem: formy, budowy wewnętrznej, metrum i charakterystycznych rytmów tanecznych). W wydanym w 2011 roku tomie, a więc już po śmierci badacza, powrócono do układu kolbergowskiego, wykorzystując znaczną część materiałów przekazanych przez muzykologa. Obecnie materiały te są zgromadzone w kilku miejscach. Zasadniczy trzon, tj. nośniki z nagraniami oraz wspomniane teki terenowe, należą do zbiorów etnograficznych Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Autorski układ Włodzimierza Dębskiego pozostał w wersji rękopiśmiennej i obecnie zdeponowany jest w Archiwum Etnolingwistycznym Instytutu Językoznawstwa i Literaturoznawstwa UMCS oraz w Instytucie Nauk o Kulturze UMCS, gdzie trwają przygotowania do opracowania całości jego spuścizny.
Praca nad lubelskimi pieśniami uwypukliła różne problemy, między innymi ten dotyczący wpływów, jakim podlegał folklor muzyczny udokumentowany po II wojnie światowej3. Swoje wnioski Dębski zamieszczał w postaci luźnych notatek lub wstępnie zredagowanych rozdziałów planowanego opracowania. Badacz miał świadomość znaczenia okresu międzywojennego w kształtowaniu zmian muzyczno-kulturowych. Przekaz repertuaru na zasadzie tradycji ustnej został unowocześniony poprzez zeszyty rękopiśmienne i maszynopisy. Już w okresie międzywojennym, a także zaraz po wojnie, zapisywano i przepisywano teksty pieśni. Melodii uczono się ze słuchu lub dobierano własne. Ten fakt miał dwojakie konsekwencje. Z jednej strony wzrastała liczba melodii do jednego tekstu, z drugiej zaś – postępowała redukcja melodii na rzecz kształtowania się „dyżurnego” kanonu melodycznego do większego korpusu tekstów. Praktyka zakładania zeszytów objęła zespoły śpiewacze, chóry i wykonawców indywidualnych. Ich rozpowszechnienie nasiliło się wraz z obrzędem peregrynacji Obrazu Matki Bożej oraz rozwojem ruchu pielgrzymkowego. Jak podawał na podstawie własnych obserwacji Dębski, od lat 70. XX wieku rozpowszechniło się użycie urządzeń nagrywających. Na początku były to magnetofony szpulowe, a od lat 80. – kasetowe. Na dostępne nośniki nagrywano „starsze kobiety”, śpiewaków uznanych na festiwalach lub odkrytych przez radio. Teksty utrwalonych pieśni zapisywano, zaś melodii dalej uczono się ze słuchu. Dębski, obserwując to zjawisko, łączył je ze stale poszerzającym się kręgiem poszukiwań repertuaru. W czasie jego aktywności badawczej ten krąg, pod względem terytorialnym, nie przekraczał jednak granic makroregionu. Nasuwa się hipoteza, iż do lat 80. XX wieku na Lubelszczyźnie interesowano się i poszukiwano repertuaru rodzimego, bliskiego własnym tradycjom muzycznym, stylistycznie zgodnym z tym, co już znano. Zwiększająca się stopniowo dostępność mediów i rozwój imprez o charakterze folklorystycznym, a także wzrost mobilności ludności w latach 90. wskazywałyby na kształtowanie się kolejnej cezury czasowej, mającej wyraźny wpływ na zakres i rodzaj zmian repertuarowych, również w sferze czysto przestrzennej.
Dokumentowane przez badacza lata 70. i 80. to szczególny okres w polskiej kulturze ludowej. Prócz samodzielnego zdobywania repertuaru, na lubelskiej wsi pojawia się funkcja opiekuna w postaci instruktora zatrudnionego na etacie w lokalnym domu kultury. Funkcję taką sprawują osoby z różnym wykształceniem i obyciem z autentycznym folklorem. Są to organiści, miejscowi muzycy, a nawet nauczyciele i filharmonicy. W efekcie prowadzenia zespołów przez tak różnych fachowców do obiegu wprowadzony zostaje „pospolity” repertuar książkowo-śpiewnikowy, często z innych regionów, śpiewanie na dwa głosy, z drugim głosem dwojonym przez mężczyzn. Tego rodzaju praktyki obserwował Dębski, odwołując się przykładowo do miejscowości Łubcze, Kamionka czy Fajsławice. Dziś informacje te nie są możliwe do zweryfikowania, gdyż w trosce o zachowanie i publikowanie najwartościowszych przekazów dokumentowano zasadniczo repertuar najstarszy, silnie związany z obrzędowością i wykonywany przez wiekowych przedstawicieli danej społeczności.
Włodzimierz Dębski miał też świadomość skomplikowanych uwarunkowań kulturowych i społecznych, którym podlegała pieśń ludowa, czego dowodzi pozostawiony odręczny indeks o roboczej nazwie Alfabetyczny wykaz incipitów pieśni artystycznych, popularnych, ogólnopolskich, napływowych, śpiewanych przez lud Lubelszczyzny (Lubelskie, Chełmskie, Zamojskie, cz. Tarnobrzeskiego). Sporządził Włodzimierz Dębski. Lublin 1978–1987. Wszystkie zamieszczone w indeksie pieśni posiadają zapis tekstowy i nutowy incipitu. Duża część z nich zawiera informacje, w jakiej miejscowości i w którym roku dana pieśń została nagrana, zaś najwęższy zbiór obejmuje te przekazy, co do których Dębski ustalił odniesienie w tekstach drukowanych. W tym celu zebrał i uporządkował obszerną bibliografię źródeł pieśniowych, która w pozostawionych tekach ma kilka wersji. Jedna z nich, w formie maszynopisu, obejmuje 256 pozycji. Znał z własnych doświadczeń jako uczeń i nauczyciel specyfikę międzywojennego systemu edukacji, a w szczególności obecność w jego ramach zajęć z zakresu folkloru pieśniowego. Szczegółowo opisał je w swoich notatkach, co dziś warto uwzględnić w opracowaniach etnomuzykologicznych.
Postać Włodzimierza Dębskiego, jako badacza, etnografa i folklorysty stanowi ciągle bogate źródło wiedzy o regionie lubelskim, który stał się jego „drugą ojczyzną” ale też ukierunkowuje dzisiejsze badania na wiele zapomnianych i niedocenianych aspektów.
Agata Kusto
1 A. Kusto, Stan badań nad folklorem muzycznym Lubelszczyzny, [w:] Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. 4, Lubelskie, red. J. Bartmiński, cz. 6, Muzyka instrumentalna. Instrumentarium – Wykonawcy – Repertuar, Lublin 2011, s. 19–23.
2 Wywiad z Ewą Strawą z 25 lipca 2018 roku przeprowadzony przez A. Kusto; wypowiedź Teresy Białas; zob. A. Kusto, Od Wołynia do Lublina, „Pismo Folkowe” 2020, nr 149 (4), s. 8–11, https://pismo-folkowe.pl/artykul/od-wolynia-do-lublina-5681 [dostęp: 10 lipca 2022], tam też szersza perspektywa prezentowanej postaci Włodzimierza Dębskiego.
3 Więcej w artykule: A. Kusto, Echa międzywojnia w muzycznym folklorze powojennej Lubelszczyzny. Na podstawie zapisów Włodzimierza Dębskiego, „Annales UMCS. Sectio L Artes” 2018, vol. XVI, 1–2, s. 63–86.
Włodzimierz Dębski (1922–1998) był kompozytorem, teoretykiem muzyki i etnomuzykologiem, a także animatorem edukacji muzycznej. Na rok 2022 przypada stulecie jego urodzin. Nie znajdziemy jego biogramu w serii Etnografowie i ludoznawcy polscy: sylwetki, szkice biograficzne, ale jego sylwetka została przedstawiona w lubelskim tomie z serii Polska pieśń i muzyka ludowa.