„Tradycje i zwyczaje Serbołużyczan na Dolnych Łużycach. Troska o zachowanie kultury mniejszościowej”, „Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet”, „Vademecum strojów górnośląskich”

Tradycje i zwyczaje Serbołużyczan na Dolnych Łużycach. Troska o zachowanie kultury mniejszościowej

Justyna Michniuk

Novae Res, Gdynia 2025

Serbołużyczanie to  autochtoniczny naród słowiański, od wieków zamieszkujący Łużyce – historyczny region położony w południowo- -wschodnich Niemczech, obejmujący część terenów dzisiejszej Saksonii i Brandenburgii. Choć przez stulecia ukształtowali własny język i kulturę, to kolejne fale represji oraz współczesna globalizacja doprowadziły do dramatycznego zaniku ich dziedzictwa. Dziś język dolnołużycki – niegdyś powszechny – zachował się jedynie w pamięci nielicznych rodzin i garstki oddanych działaczy kultury. Justyna Michniuk, od lat związana z serbołużycką społecznością, wrosła w jej codzienność i z pasją dokumentuje to, co jeszcze można ocalić. Jej książka to efekt ponad szesnastu lat badań etnograficznych – spotkań, rozmów i obserwacji. W centrum uwagi autorki znajdują się święta i obrzędy związane z cyklem pór roku, bogactwo strojów narodowych oraz współczesne formy podtrzymywania tożsamości tej unikatowej społeczności. Publikacja wydana nakładem wydawnictwa Novae Res (zaczytani.pl) stanowi niezwykle wartościowe źródło wiedzy o historii, kulturze i wyzwaniach Serbołużyczan. Głos w ważnej, coraz pilniejszej debacie o ochronie języków i tradycji mniejszości narodowych w Europie.

 

Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet

Antonina Tosiek

Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025

Julianna spisywała swój pamiętnik w latach 30. – nocami, w tajemnicy przed mężem. Danka w latach 60. – rankiem, czekając, aż rozpali się w piecu. Teresa w roku 1983 – w PKS-ie wiozącym ją do pracy w pobliskiej masarni. Dla wielu bohaterek tej książki spisywanie wspomnień było aktem uznania, że ich historia zasługuje na uwagę. Po raz pierwszy miały okazję przyjrzeć się osobistym doświadczeniom i nadać im znaczenie wykraczające poza sferę prywatną. Opowiadały własnymi słowami o przemocy, biedzie czy wstydzie i w ten sposób sprzeciwiały się dominującym normom społecznym i kulturowym.

Antonina Tosiek sięgnęła po setki oryginalnych rękopisów i maszynopisów nadsyłanych na konkursy, a także po dane statystyczne i opracowania naukowe. Łącząc wnikliwą analizę z wrażliwością, stworzyła obraz przemian polskiej wsi w XX wieku. Obraz realistyczny i  głęboko poruszający. Jak twierdzi autorka: „Nie istnieje jeden, uniwersalny, modelowy życiorys «chłopki» czy «rolniczki». Popularne w kulturze obrazy polskiej wsi to raczej hologramy naszego zbiorowego wyobrażenia o ludowości – opartego na uprzedzeniach i stereotypach – niż jej faktyczna reprezentacja. Książka ta upomina się o wielość i złożoność doświadczeń wiejskich kobiet”.

 

Vademecum strojów górnośląskich

Anna Grabińska-Szczęśniak, Anna Jurczyk, Daria Misiak

Muzeum Górnośląskie, Bytom 2023

Publikacja powstała na podstawie czterech typów źródeł: polskojęzycznej literatury przedmiotu publikowanej od lat 30. XX wieku, kolekcji strojów, zbiorów fotografii archiwalnych oraz materiałów z badań terenowych prowadzonych od lat 50. do 70. XX wieku zarówno przez pracowników Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, jak i przez innych badaczy oraz studentów. Książka prezentuje stroje z Górnego Śląska na obszarze Polski: rozbarski (bytomski), raciborski, rybnicko-wodzisławski, pszczyński, opolski, oleski, głubczycki oraz Górali śląskich, laski i cieszyński.

Założeniem autorek było nie tylko zebranie materiałów źródłowych, ale przede wszystkim szczegółowe zaprezentowanie elementów strojów na fotografiach – z uwzględnieniem różnorodności zdobień, tkanin czy detali, jak również sposobów wiązania, upięcia, montażu czy fragmentów konstrukcji niewidocznych na fotografiach archiwalnych i ekspozycjach muzealnych. Ze względu na bogatą prezentację obiektów muzealnych oraz ikonograficznych autorki mają nadzieję, że będzie ona drogowskazem dla osób szyjących stroje, zespołów ludowych oraz pasjonatów, a dla muzealników – materiałem porównawczym.