Odrodzenie bambusowej cytry z Sumatry Zachodniej
Umar Malin Parmato grający na talempongu sambilu, Sumatra Zachodnia, 2015
fot. M. Szymańska-Ilnata
Talempong sambilu
Odrodzenie bambusowej cytry z Sumatry Zachodniej1
Sumatra Zachodnia jest jedną z 34 prowincji Indonezji, podzieloną na mniejsze jednostki administracyjne odpowiadające w dużej mierze tradycyjnie funkcjonującym regionom kulturowym. Większość jej mieszkańców należy do grupy etnicznej Minangkabau, której populację szacuje się na ponad cztery miliony. Obecnie jest to jedna z najbardziej znanych w Indonezji grup, sławna dzięki pikantnej kuchni, zaradności i smykałce do biznesu jej przedstawicieli, ale także za względu na specyficzny język oraz kulturę. Choć ludzie Minangkabau uznawani sią za zagorzałych muzułmanów, to jednak w ich tradycjach zachowało się do dziś wiele elementów wywodzących się z okresu przed dotarciem islamu na te ziemie.
Wśród ludzi Minangkabau popularne jest powiedzenie: Alam takambang jadi guru, które znaczy „Natura jest naszym nauczycielem”. Uważają oni, że są silnie związani z przyrodą i czerpią z niej wiedzę, którą przekazują między innymi w legendach dotyczących powstania niektórych instrumentów muzycznych. Wiele z nich jest w Indonezji wykonywanych z bambusa. Na wyspach występują różne jego odmiany. Niektóre z nich wykorzystywane są do konstrukcji budowli, z innych wytwarzane są narzędzia codziennego użytku, a z odmiany zwanej talang (Schizostachyum brachycladum) robione są instrumenty. Zdecydowana większość z nich to instrumenty dęte, jednak jest wśród nich także cytra talempong sambilu. W wielu regionach Sumatry Zachodniej została niemal całkowicie zapomniana, ale w ostatnim dwudziestoleciu w okolicach miasta Sawahlunto przeżywa odrodzenie. Jego głównym inicjatorem był Umar Malin Pramato (ok. 1930–2021), z którym spotkałam się w 2015 roku2.
Talempong sambilu – budowa instrumentu3
Pierwszy człon nazwy omawianej cytry, talempong, oznacza według Wielkiego Słownika Języka Indonezyjskiego4 instrument uderzany pałką, wykonany z metalu – brązu lub żelaza. Chodzi w tym wypadku o najpopularniejszy instrument z regionu Minangkabau – zestaw metalowych gongów. Nazwa stosowana jest także w odniesieniu do cytry, ze względu na stosowanie analogicznej techniki gry. Słowo sambilu w języku minangkabau oznacza wierzchnią warstwę łodygi bambusa, z której wykonane są struny takiej cytry. Czasem w nazwie pojawia się również słowo batuang, bambus, odnoszące się do materiału, z którego wykonany jest instrument5. Nazwa talempong sambilu jest stosowana przez badaczy zajmujących się kulturą i sztuką Minangkabau. Talempong batuang to natomiast termin używany przez ludzi niezwiązanych na co dzień z muzyką.
Do wykonania instrumentu z bambusa potrzebna jest wiedza nie tylko z zakresu jego budowy, ale także dotycząca przyrody. Jak przekazał podczas rozmowy muzyk i budowniczy instrumentów, Umar Malin Parmato, bambus pokryty jest z zewnątrz meszkiem, który po dotknięciu powoduje świąd. Najlepiej jest go ściąć przed świtem, ponieważ w nocy meszek przylega do łodygi rośliny i nie wbija się w ręce. Po ścięciu odcinka, z którego zostanie zrobiony instrument, należy materiał oczyścić, mocząc go w wodzie, oraz wygładzić, co dawniej robiono przy użyciu drobnego piasku lub fragmentu łupiny orzecha kokosowego, a współcześnie – papieru ściernego. Kolejnym etapem jest wycięcie z wierzchniej warstwy bambusa strun. Należy to robić ostrożnie, aby nie oderwały się na końcach od korpusu instrumentu. Zabezpieczają przed tym opaski, które dawniej wyplatane były z rotangu, a współcześnie są gumowe. Podstawki pod struny, które po umieszczeniu w odpowiednich odległościach pozwolą uzyskać pożądaną wysokość dźwięku, są z drewna lub bambusa. Na końcu wycinane są dwa otwory rezonansowe – jeden podłużny, w ścianie instrumentu, po przeciwnej stronie niż struny, a drugi mniejszy, prostokątny w jednym z naturalnych węzłów zamykających korpus po bokach. Na podstawie istniejącej, skąpej literatury, przeprowadzonego wywiadu oraz zachowanych egzemplarzy cytry nie można stwierdzić, czy liczba strun była stała. Wydaje się, że obecnie najczęściej powstają cytry o ośmiu strunach, co związane jest z asymilacją obcego, zachodniego repertuaru. Strój diatoniczny umożliwia wykonywanie popularnych piosenek w stylu pop Minang6 lub dangdut7.
Technika gry i rola w kulturze lokalnej
Znane są dwa sposoby gry na talempongu sambilu – szarpanie strun palcami oraz uderzanie w nie drewnianą pałką. Stosowane mogą być także dwie odmienne techniki gry: melodi sistem (system melodyczny) i interlocking sistem. Pierwsza z nich wymaga zastosowania dwóch cytr – na jednej z nich wykonywana jest melodia, a na drugiej podstawa harmoniczna8. W drugim sposobie wykorzystuje się trzy talempongi sambilu. Na każdym z nich grany jest inny motyw rytmiczno-melodyczny złożony z jednego lub dwóch dźwięków, które razem tworzą melodię. Do takiego zastosowania wystarczały cytry z dwiema strunami. Prawdopodobnie ta technika gry jest starsza, a egzemplarze z większą liczbą strun zaczęły powstawać dopiero po uzyskaniu przez Indonezję niepodległości, czyli po 1945 roku9.
Podczas gry muzyk siedzi ze skrzyżowanymi nogami, jeden koniec instrumentu opiera o ziemię, podtrzymując go lewą dłonią od spodu, w okolicach otworu rezonansowego. Pałką trzymaną w prawej dłoni uderza w struny, a lewą dłonią delikatnie obraca instrument wokół jego własnej osi, ustawiając odpowiednie struny przed sobą – tak, aby łatwo było w nie trafić pałką.
Talempong sambi jest instrumentem świeckim, nie bywa wykorzystywany podczas uroczystości religijnych. W regionie Minangkabau obecnie jest rzadko spotykany, a wielu muzyków grających na innych instrumentach twierdzi, że nigdy o nim nie słyszało. Zachowane w muzeach, między innymi w Muzeum Adityawarmana w Padangu, cytry świadczą jednak o tym, że dawniej były one obecne w krajobrazie dźwiękowym Sumatry Zachodniej. Szerząca się od kilkudziesięciu lat wiedza o wartościach tradycyjnej kultury oraz działania urzędów i biur kultury sprzyjają odnawianiu zainteresowania tradycyjnym i częściowo zapomnianym instrumentarium muzycznym. Według jednego z badaczy, Syeilendry, do odejścia od używania talempongu sambilu przyczyniły się: dość skomplikowany proces jego budowy, zmieniające się gusta słuchowe powodujące uznanie, że cytra ma zbyt niskie walory dźwiękowe, oraz trudności w strojeniu i utrzymaniu stroju talempongu sambilu10. Jako instrument o dość niskim wolumenie brzmienia ten rodzaj cytry prawdopodobnie nigdy nie był stosowany podczas uroczystości gromadzących większą grupę osób. Służył raczej własnej rozrywce muzyka lub towarzyszył spotkaniom w niewielkim gronie11. Niestety brak jest źródeł historycznych i przekazów pozwalających bardziej precyzyjnie ustalić rolę, jaką bambusowa cytra odgrywała w kulturze Minangkabau, oraz repertuar, jaki na niej wykonywano. Sam instrument, budowany z nietrwałego materiału, łatwo ulegał zniszczeniu i znikał z domów wraz ze śmiercią swojego właściciela.
Sytuacja współczesna – odrodzenie zainteresowania instrumentem
Na odradzanie się niektórych elementów kultury tradycyjnej na Sumatrze Zachodniej znaczący wpływ mają istniejące tam obecnie instytucje, przede wszystkim Instytut Sztuki Indonezyjskiej (Institut Seni Indonesia) w Padang Panjang oraz miejskie biura do spraw kultury i turystyki. Organizują one festiwale, przeglądy muzyczne oraz badania terenowe dla studentów. Właśnie efektem takich działań jest revival talempongu sambilu w okolicach miasta Sawahlunto. Jak wspominał podczas rozmowy ze mną główny animator odrodzenia, Umar Malin Parmato, to wizyta urzędników zbierających informacje na temat rytuałów związanych z tygrysami obudziła w nim wspomnienie matki grającej na cytrze i zainspirowała do zbudowania tego instrumentu oraz przypomnienia sobie granego na nim repertuaru. Od tamtego czasu, czyli od początku lat 90. XX wieku, do końca życia był on silnie zaangażowany w popularyzację cytry, głównie poprzez prowadzenie zajęć z uczniami miejscowej szkoły, udział w festiwalach folklorystycznych, lokalnych uroczystościach oraz otwartość w stosunku do ludzi zainteresowanych jego sztuką. W związku z tym informacje o jego działalności znaleźć można w artykułach z lokalnych gazet, na blogach studenckich oraz w pracach dyplomowych studentów kierunków artystycznych. Doceniają ją także okoliczni mieszkańcy i instytucje kultury. Uwagę zwraca fakt, że jeden, starszy mężczyzna miał taką charyzmę i zacięcie, iż zainteresował zapomnianym już instrumentem szereg osób i doprowadził do jego odrodzenia. Jednym z efektów tych działań jest umieszczenie w 2023 roku przez Komisję do spraw niematerialnego dziedzictwa Sumatry Zachodniej cytry na liście kandydatów do wpisu na listę krajową, co powinno nastąpić w 2024 roku12. Wiąże się to z wprowadzeniem programu ochrony tego elementu dziedzictwa i wspieraniem jego dalszej popularyzacji.
Maria Szymańska-Ilnata
Bibliografia
Agusman Thaha, Peralatan hiburan dan kesenian tradisional Minangkabau, Padang: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, Direktorat
Jenderal Kebudayaan, Direktorat Sejarah dan Nilai Tradisional, Proyek Inventarisasi dan Dokumentasi Kebudayaan Daerah Sumatera Barat, 1989.
„Arti kata talempong – Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI) Online”. Strona WWW, [online], [dostęp: 25 kwietnia 2024: https://kbbi.web.id/talempong].
Jufri, Tinjauan organologis talempong batuang (musik bambu Minangkabau), „Wacana Etnik, Jurnal Ilmu Sosial dan Humaniora” 2002, vol. 3, no. 2, s. 183–209.
Meifitriadi, Studi organologis talempong sambilu di Koto Kaciak kabupaten Lima Puluh Kota, praca dyplomowa, Sekolah Tinggi Seni Indonesia, 2002.
Syeilendra, Musik Tradisi, Universitas Negeri Padang, Padang 2000.
M. Szymańska-Ilnata, Kultura muzyczna Sumatry Zachodniej i jej przemiany, Dysertacje Doktorskie Instytutu Sztuk Polskiej Akademii Nauk, t. 14, Warszawa 2019.
Umar Malin Parmato, muzyk grający na talempongu batuang, wywiad z 9 maja 2015.
Źródła internetowe
https://www.auralarchipelago.com/auralarchipelago/talempongbotuang – blog zawierający nagrania Umara Malina Parmato [dostęp: 10 maja 2024].
https://bujangkatapel.wordpress.com/2012/11/24/talempong-sambilu- -bagian-iii/ [dostęp: 23 marca 2024].
https://www.hariansinggalang.co.id/talempong-botuang-silungkangoso-jadi-... [dostęp: 10 maja 2024].
https://www.youtube.com/watch?v=qWwz04-VVuo [dostęp: 25 kwietnia 2024].
1 Artykuł jest zmodyfikowaną i uzupełnioną wersją fragmentu książki Marii Szymańskiej-Ilnaty, Kultura muzyczna Sumatry Zachodniej i jej przemiany, Dysertacje Doktorskie Instytutu Sztuk Polskiej Akademii Nauk, t. 14, Warszawa 2019, s. 166–73.
2 Umar Malin Parmato, muzyk grający na talempongu batuang, wywiad przeprowadzony 9 maja 2015.
3 Proces budowy instrumentu pokazany jest w filmie „Talempong Batuang Kesenian Langka Khas Sawahlunto – YouTube” [dostęp: 25 kwietnia 2024]: https://www.youtube.com/watch?v=qWwz04-VVuo.
4 „Arti kata talempong – Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI) Online”, [dostęp: 25 kwietnia 2024]: https://kbbi.web.id/talempong.
5 Jufri, Tinjauan organologis talempong batuang (musik bambu Minangkabau), „Wacana Etnik, Jurnal Ilmu Sosial dan Humaniora” 2002, vol. 3, no. 2, s. 186.
6 Pop Minang jest wspólną nazwą dla wielu rodzajów muzyki popularnej z prowincji Sumatry Zachodniej, które wykorzystują pieśni, melodie i stroje muzyczne wywodzące się z różnorodnych gatunków.
7 Indonezyjska muzyka popularna czerpiąca z muzyki obecnej w filmach Bollywood, a także zawierająca elementy arabskiego i zachodniego popu.
8 Meifitriadi, Studi organologis talempong sambilu di Koto Kaciak kabupaten Lima Puluh Kota, praca dyplomowa, Sekolah Tinggi Seni Indonesia, 2002, s. 63.
9 Agusman Thaha, Peralatan hiburan dan kesenian tradisional Minangkabau, Padang: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, Direktorat Jenderal Kebudayaan, Direktorat Sejarah dan Nilai Tradisional, Proyek Inventarisasi dan Dokumentasi Kebudayaan Daerah Sumatera Barat, 1989, s. 48.
10 Syeilendra, Musik Tradisi, Universitas Negeri Padang, Padang 2000, s. 50.
11 https://bujangkatapel.wordpress.com/2012/11/24/talempong-sambilu-bagian-... [dostęp: 23 marca 2024].
12 https://www.hariansinggalang.co.id/ talempong-botuang-silungkang-oso-jadiwarisan-budaya-tak-benda/ [dostęp: 10 maja 2024].
Korekta na stronie: Brygida Jasińska, studentka kierunku e-edytorstwo i techniki redakcyjne na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.
Skrót artykułu:
Sumatra Zachodnia jest jedną z 34 prowincji Indonezji, podzieloną na mniejsze jednostki administracyjne odpowiadające w dużej mierze tradycyjnie funkcjonującym regionom kulturowym. Większość jej mieszkańców należy do grupy etnicznej Minangkabau, której populację szacuje się na ponad cztery miliony. Obecnie jest to jedna z najbardziej znanych w Indonezji grup, sławna dzięki pikantnej kuchni, zaradności i smykałce do biznesu jej przedstawicieli, ale także za względu na specyficzny język oraz kulturę. Choć ludzie Minangkabau uznawani sią za zagorzałych muzułmanów, to jednak w ich tradycjach zachowało się do dziś wiele elementów wywodzących się z okresu przed dotarciem islamu na te ziemie.
fot. M. Szymańska-Ilnata: Umar Malin Parmato grający na talempongu sambilu, Sumatra Zachodnia, 2015
Autor:
Dział: