Bandura
Źródło: Picryl
Jedwab – jeden z najszlachetniejszych materiałów obdarzony ogromnym kulturowym potencjałem znaczeniowym. Tkanina zwiewna i zmysłowa, delikatna i mocna zarazem, symbol bogactwa i wyjątkowości, luksusowego życia i namiętnej miłości. Wykonana z niezwykle wytrzymałej nici (struny1), którą trudno zerwać i będącej z tego powodu także świetnym materiałem na struny instrumentów muzycznych2. Ich dźwięk jest delikatny i głęboki – jedwabisty, tj. ‘miło i urzekająco brzmiący’.
Jedwab – materiał egzotyczny, ekskluzywny i pożądany, znany ludowi raczej ze słyszenia – w pieśniach polskiego folkloru jego nazwa pojawia się często w formach zniekształconych (niedwab, jedwab, jedbab) i stabilizowanych połączeniach, takich jak: jedwabna struna, jedwabny sznur czy jedwabna chusteczka, czepeczek, fartuszek, pończoszki, podwiązki czy w końcu powijaczek. Symboliczne sensy tych przedmiotów dają się dość jednoznacznie wyłożyć, zwłaszcza w pieśniach o tematyce miłosnej.
Jedwabny sznur jest niezwykle delikatny, łatwo go zerwać. Pieśniowa Kasia nosi na nim swój wianuszek i niestety go traci (Chodziła Kasiula po ty wielkiej górze. Nosiła wianuszek na niedbawnym sznurze. Upuściła ci go na orany roli. Naloz(ł) ci go Jasio idący z niewoli3). Spuszczanie po nim przez pannę swojego wianeczka jest sygnałem jej gotowości do rozluźnienia moralnej dyscypliny (Chodziła Stasieńka po wysokiej górze, spuszczała wianeczek po jedwabnym sznurze. Spuszczała, spuszczała, aż ci go spuściła. Znalazł go Jasieńko, jak jechał ze młyna4). Brat, chcący ratować tonącą siostrę-dzieciobójczynię, spuszcza się po jedwabnym sznurze do wody – lecz misja z góry jest skazana na niepowodzenie, bo sznur jest... za krótki5.
Jedwabna chusteczka i fartuszek to atrybuty panny i jej dziewictwa. Są obiektem męskiego pożądania (np. Obiecałaś a nie dałaś chusteczkę jedwabną6) i kobiecej dumy. Ich utrata staje się dla panny powodem hańby, co dokumentują liczne pieśni (Córuś moja, córuś, kiej cię Janek nie chce. Twój ruciany wianek pod nogami depcze. Jedwabną chusteczką buciki ociera. Pójdzie do panienek, z ciebie się naśmiewa7). Ukazują też, że konsekwencją takiej miłości są powijaki i pieluszki z jedwabiu dla panieńskiego dziecka (Niescęśliwy ten cas będzie, Boze mój! Powijacka trzeba będzie … Ma braciszek pas jedwabny, będzie powijacek ładny8).
Niewątpliwie wszystkie przywołane konteksty łączy miłość pozamałżeńska i erotyka. Najbardziej wyraziście ujawnia się ona w znanej w wielu regionach wielowariantowej pieśni o płatnej miłości, gdzie symbolem intymnych części ciała kobiety jest bandura z jedwabnymi strunami – by zagrała, trzeba jednak kobiecie zapłacić… (W sieni między beckami stoi łózecko z poduseckami, a na tym łózecku lezy tam pani, mo se bandurke między noskami. Na téj bandurce jedbowne struny, takiemu zagrać, có ni mo zony, i taki moze, có i mo zone, ale kie jedzie w daleką strone. Do sobie talor lub pół talara, bedzie bandurka całą noc grała9).
Jedwab zatem jest w polskiej kulturze ludowej kojarzony chyba zgodnie z naiwną etymologią jako ten, który wabi, kusi, nęci do czegoś, gdyż jest atrakcyjny. Ten sposób myślenia o jedwabiu niekoniecznie odpowiada hipotezom formułowanym przez etymologów, zdaniem których nazwa tej szlachetnej materii ma się wywodzić z języka niemieckiego, gdzie Gotawebbi to ‘przędza (webe) boża (Gott)’, bo wykonywano z niej szaty liturgiczne10.
Joanna Szadura
1 Wedle etymologii, prasł. słowo *struna znaczyło ‘nić lub sznurek z długich włosów zwierzęcych (z wiązki czy splotu takich włosów), służące do ściągania, spinania czegoś’ (W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2006, s. 582).
2 Struny instrumentów muzycznych są wykonywane z metalu, włókien naturalnych (np. jedwabiu), tworzyw sztucznych, a także ze spreparowanych jelit zwierzęcych. Obecnie warstwą jedwabiu pokrywa się stalowy rdzeń profesjonalnych strun skrzypcowych czy gitarowych.
3 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 3: Kujawy, Wrocław–Poznań 1962, s. 303.
4 Z. Mazurowski, Cisownicka pieśń ludowa, Łuków 1926, s. 63.
5 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 1: Pieśni ludu polskiego, Wrocław 1961, s. 65.
6 Z. Mazurowski, dz. cyt., s. 99.
7 Tamże, s. 63.
8 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 40: Mazury Pruskie, Wrocław 1966, s. 316.
9 Tenże, Dzieła wszystkie, t. 45: Góry i Podgórze, Wrocław 1968, s. 293.
10 A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1957, s. 204.
Korekta na stronie: Brygida Jasińska, studentka kierunku e-edytorstwo i techniki redakcyjne na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.
Skrót artykułu:
Jedwab – jeden z najszlachetniejszych materiałów obdarzony ogromnym kulturowym potencjałem znaczeniowym. Tkanina zwiewna i zmysłowa, delikatna i mocna zarazem, symbol bogactwa i wyjątkowości, luksusowego życia i namiętnej miłości. Wykonana z niezwykle wytrzymałej nici (struny), którą trudno zerwać i będącej z tego powodu także świetnym materiałem na struny instrumentów muzycznych. Ich dźwięk jest delikatny i głęboki – jedwabisty, tj. ‘miło i urzekająco brzmiący’.
Źródło: Picryl: Bandura
Autor:
Dział: