Święty Izydor wołkami orze, a kto go prosi, to mu pomoże

Zapewne wiele osób czytających tytuł zastanawia się, o którym Izydorze mowa. W Kościele katolickim czczonych jest dwóch świętych o tym imieniu – Izydor z Sewilli, biskup i doktor Kościoła, którego wspomnienie liturgiczne przypada 4 kwietnia, oraz Izydor Oracz, którego postać postaram się przybliżyć czytelnikom w moim tekście. 

     Według opracowań hagiograficznych święty Izydor Oracz żył w latach 1080–1130.Pracował jako najemnik na roli, potem nadzorca i zarządca majątku ziemskiego. Został beatyfikowany 14 czerwca 1619 roku, a kanonizowany 12 marca 1622 roku. Wspomnienie liturgiczne w Kościele katolickim początkowo obchodzone było w niedzielę po Wielkanocy, a obecnie na mocy decyzji papieża Pawła V – 15 maja (według martyrologium rzymskiego: 10 maja). Święty Izydor jest czczony jako patron rolników.¹ Jego atrybutami są: anioł orzący podczas modlitwy świętego², pług zaprzężony w dwa woły, kłosy, laska, spod której wypływa źródło³, sierp, motyka, różaniec, krucyfiks⁴. 

Początek kultu Izydora w Hiszpanii sięga końca XIII wieku, a intensyfikuje się 400 lat później. Na ziemiach polskich upowszechnił się w latach 30. XVII wieku. Zdaniem Janusza Tazbira jego rozwój wypływał „w pewnym stopniu z potrzeb samych odbiorców- coraz bardziej wyzyskiwanych chłopów”⁵. Od kanonizacji Izydor Oracz został głównym patronem ludności wiejskiej.⁶ W 1629 roku w Krakowie ukazało się drukiem Krótkie zebranie świątobliwego żywota s. Isidora Rolnika z Madryki od świętej pamięci Grzegorza XV między święte wpisanego autorstwa ks. Andrzeja Gołdonowskiego⁷. W 1622 roku ten sam autor opublikował pierwszy utwór hagiograficzny dotyczący tej postaci⁸: „Wszystkie cuda, jakie się dokonały w związku z jego osobą, przejęte z hiszpańskiego kanonu, są mocno osadzone w konkretnych realiach codzienne go życia polskiej wsi pańszczyźnianej”. ⁹

Według pieśni nabożnych, legend ludowych oraz zapisów wierzeń, które czerpią z hagiografii kościelnej, Izydor był rolnikiem¹⁰, oraczem¹¹. Ponieważ był ubogi, nie posiadał ani kawałka ziemi¹² i służył jako parobek w polu¹³. W polskiej kulturze ludowej został uznany za patrona rolników¹⁴ i rolnictwa¹⁵. Przypisywano mu opiekę nad uprawą zbóż¹⁶, gdyż według legendy podczas klęski pomagał je ludziom zbierać¹⁷. W Polsce Środkowej uważano go za patrona urodzaju¹⁸. Modlono się do niego w czasie suszy, nadciągania chmur gradowych oraz w przypadku chorób bydła¹⁹. Niekiedy był uważany za patrona zwierząt²⁰. W polskiej tradycji ludowej został uznany też za opiekuna ciężko pracujących²¹, więc w pieśni nabożnej jest proszony o pomoc dla zmęczonych: „Patronie święty, od Boga nam dany, przybądź w każdy czas na pomoc wezwany. Ratuj znużonych różnemi pracami twemi modłami”. ²²

W miejscowości Turzyniec w województwie lubelskim zapisano następującą legendę o życiu św. Izydora, zawierającą elementy zapożyczone z hagiografii kościelnej: „Święty Izydor orał był oraczem. Nie na swojej ziemi, tylko on tu kiedyś służył, najęty był. Jako parobek. I orał. Szybko orał i poszed. Była kaplica, [święty Izydor] po szed sie modlić. Przychodzi, a te konie same orzo bez niego. Że to taki cud był. Że on się modlił, a tu wtedy anioł za niego orał".²³Według innego wariantu tej legendy: „Święty Izydor tam kiedyś modlił sie pod krzyzem, a te wółki same chodziły i orały za nie go”²⁴. O anielskiej pomocy dla świętego Izydora mowa również w pieśni nabożnej: „Oraczu sławny, święty Izydorze… Tyś Bogu modły czyste ofiarował, a anioł za cię rolę uprawował i bydła twego, by mu wilk nie szkodził, [strzegł,] za nim chodził”²⁵. W okolicach Mińska Mazowieckiego i Otwocka zapisano wierzenie, że Izydor orzący pole wołami znajduje się na księżycu²⁶. Na Kurpiach na plamy widoczne na satelicie mówiono, że „to święty Izydor w woły orze”. ²⁷

Z tą postacią łączono powstanie gwiazdozbioru Kosiarzy (Pasa Oriona), nazywanego „kosarzami świętego Izydora”²⁸. Według legendy święty, który pomagał ludziom podczas klęski, wraz z kosiarzami zamienił się w konstelację: „Było to po wojnie. Na niej wyginęła moc ludu – i w domu ludzie marli jak muchy. Dziatwie mniej to szkodziło, tylko starym. Sa dyby liczne wsi zamieszkiwała już prawie tylko dziatwa drobna, a rzadko było o kobietę starszą, któraby się zaopiekować chciała niemi. W końcu przepadała już i gadzina, bo nie było komu zająć się sprzętem i gromadzić paszy na zimę. Żył wtedy św. Izydor na świecie, rolnik i oracz – i ten użalił się bardzo nad ciężką dolą ludzką. Porzucił brony i pług swój w skibie, a przebiegał kraj wszersz i wzdłuż, aby znaleźć robotników. Znalazł zaledwie dwóch i z nimi stanął do kośby dla miłości bliźniego bezpłatnie – a nawet strawy ze wsi nikt im nie przynosił, lecz posilali się chlebem anielskim, który im przynosili aniołowie, zlatujący jeden po drugim; ślad ich pozostał pomiędzy gwiazdami, dokąd cudem boskim wzięci zostali także kosarze”.²⁹ 

Za sprawą Izydora z suchej ziemi miała wypłynąć woda, co zostało utrwalone w pieśni nabożnej: „Ty pragnącemu panu na wygodę dobyłeś z suchej ziemi żywą wodę, która i teraz płynie z twego cudu na zdrowie ludu”³⁰. Święty uczynił ten cud dla swojego pana „[…] w czasie ogromnej spiekoty. Źródełko to wytrysnęło cudownie dzięki uderzeniu laską przez świętego w ziemię”. ³¹

Według pieśni nabożnej ciało Izydora nie uległo rozkładowi po jego śmierci i wydzielało przyjemny zapach, a proch z jego grobu miał lecznicze właściwości: „Przez lat czterysta i pięćdziesiąt całych leżałeś w ziemi, a robak [zdumiały] żaden cię nie tknął, żaden cię nie tknął ani zgniłość zjadła na cię nie przypadła. Ręką anielską kołysane dzwony czciły cię dźwiękiem, gdyś był podniesiony, a nie skażone piękną wonność ciało z siebie wydało. Z grobu twojego sam proch wzięty leczył, jeśli sie kto czym na zdrowiu skaleczył i skuteczniejsza była twa opieka niźli apteka”.³²

W ikonografii ludowej Izydor, ubrany w krótką białą sukmanę³³, jest przed stawiany z pługiem i wołami: „Święty Izydor to jest przydstawiany, ży z pługiem idzie i z wołem. Ni koń, tylko wół ciągnie pług. Bo on wołem orał pole, jest taki na obrazkach”³⁴. Świętemu towarzyszy anioł³⁵. 

 Według zapisów z Łódzkiego Izydor słynął z dobroci, był wzorem skromności i litościwości³⁶. W pieśni nabożnej mowa o tym, że dzielił się pożywieniem z głodnymi i karmił ptaki w zimie: „[Wydatna] była twa szczodrota święta, gdyś w zimie karmił zgłodniałe ptaszęta, za co zyskałeś od boskiej prawicy sporej pszenicy. Z cząstki ubogiej obiadu małego karmiłeś mnóstwo ludu zgłodniałego”³⁷. Pieśń ta zawiera elementy zapożyczone z hagiografii kościelnej – według żywota świętego Bóg „dopełnił mu cudownie jadła, aby mógł nakarmić ubogiego i zwrócił pszenicę, którą ten dobroczynnie rozdał gołębiom”³⁸.

Kult Izydora jest nadal żywy, 15 maja obchodzone jest bowiem Patronalne Święto Rolników³⁹. Centrum czczenia świętego stała się Parafia Rzymskokatolicka pw. Ducha Świętego w Białymstoku. Znajdują się tam ołtarz poświęcony Izydorowi Oraczowi oraz jego relikwie. Od 2004 roku w Białymstoku działa Stowarzyszenie Świętego Izydora Oracza, którego misją jest szerzenie kultu patrona rolników chrześcijańskiej Europy. 15 maja organizacja wręcza medale za szczególne zasługi dla rolnictwa. Uroczystość ta jest również okazją do podziękowania za działalność społeczną⁴⁰. Od 2018 roku organizowany jest Plebiscyt Izydory. Podczas tego wydarzenia nagradzane są firmy przyjazne rolnikom. Nagroda specjalna w tym plebiscycie to Złoty Izydor⁴¹. Może warto przy okazji owych wydarzeń dowiedzieć się czegoś więcej o świętym, któremu w pracy na roli pomagał anioł? 

Agata Bielak Instytut Slawistyki PAN

1.  K. Kuźmak, Izydor Oracz. Życie, [w:] Encyklopedia katolicka, t. 7, Lublin 1997, s. 617; W. Zaleski, Święci na każdy dzień, Warszawa 1996, s. 254; H. Fros, F. Sowa, Twoje imię. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny, Kraków 2000, s. 293; W. Niewęgłowski, Leksykon świętych, Warszawa 2005, s. 77.
2.  M. Jacniacka, Izydor Oracz. W ikonografii, [w:] Encyklopedia katolicka, t. 7, Lublin 1997, s. 618; W. Niewęgłowski, dz. cyt., s. 77.
3.  W. Niewęgłowski, dz. cyt., s. 77; R. Gniła, Święci i błogosławieni każdego dnia. Imiennik według Kalendarza Liturgicznego Kościoła Katolickiego, Katowice 2014, s. 249.
4.  M. Jacniacka, dz. cyt., s. 618.
5.  J. Tazbir, Społeczna funkcja kultu Izydora „Oracza” w Polsce XVII wieku, Przegląd Historyczny 1955, nr 46/3, s. 436.
6.  J. Hochleitner, Obrzędy doroczne w kulturze chłopskiej Warmii południowej w XVI-XVIII wieku, Olsztyn 2006, s. 370.
7.  J. Tazbir, dz. cyt., s. 428
8.   K. Benyskiewicz, „Kmiotek niebieski” w Wielkopolsce, czyli bractwo św. Izydora w Nowym Kramsku w XVII--XIX wieku, „Studia Zachodnie” 2019, nr 21, s. 65-81
9.  Tamże, s. 429.
10. E. Kolbuszewski, Gwiazdy i grzyby w podaniach ludu. (Szkic etnologiczny), „Lud” 1895, s. 172; TN 1195A Turzyniec 1997, EB; TN 1199A Turzyniec 1997, DT (taśmoteka nagrań tekstów gwarowych zebranych w Pracowni Etnolingwistycznej im. Jerzego Bartmińskiego w UMCS w Lublinie); S. Niebrzegowska, Przestrach od przestrachu. Rośliny w ludowych przekazach ustnych, Lublin 2000, s. 181; Różanka 2020, KC; Niemirówek 2021, HO; Kolonia Siedliszczki 2022, AP (materiały terenowe zebrane przez autorkę).
11.   S. Niebrzegowska, dz. cyt., s. 88; Lubelskie. Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały red. J. Bartmiński, cz. 3: Pieśni i teksty sytuacyjne, Lublin 2011, s. 460.
12.   C. Maj, Nasi święci patronowie, „Twórczość Ludowa” 2001, nr 2, s. 8.
13.  S. Niebrzegowska, dz. cyt., s. 88.
14.   B. Stelmachowska, Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń 1933, s. 233; B. Baranowski, Kultura ludowa XVII i XVIII w. na ziemiach Polski Środkowej, Łódź 1971, s. 178.
15.  TN 1073A Hańsk 1996, KK.
16.   S. Niebrzegowska, dz. cyt., s. 181.
17.   E. Kolbuszewski, dz. cyt., s. 172.
18.  B. Baranowski, dz. cyt., s. 97.
19.  C. Maj, dz. cyt., s. 8.
20.  A. Bartczak, Święte wizerunki we współczesnym środowisku wiejskim. Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Władysława Baranowskiego, Łódź 2001, s. 112 [dostęp online].
21. Kolonia Siedliszczki 2022, AP.
22.  Lubelskie, dz. cyt., s. 461.
23.   S. Niebrzegowska, dz. cyt., s. 88.
24.  TN 737B Zaleś 1991, GK.
25.  Lubelskie, dz. cyt., s. 460.
26. Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 6, Wiedza i wierzenia ludowe, red. nauk. Z. Kłodnic ki, Wrocław-Cieszyn 2002, s. 59.
27.  W. Skierkowski, Życie codzienne Kurpiów, Ostro łęka 2021, s. 136.
28.   W. Kupiszewski, Polskie słownictwo z zakresu astronomii i miar czasu. Stan obecny, historia i związki słowiańskie, Warszawa 1974, s. 113.
29.  E. Kolbuszewski, dz. cyt., s. 172; por. J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, wyd. 2 rozszerzone, t. 2, Wrocław 1963, nr 2458. Zob. także: S. Niebrzegowska, Kosiarze, [w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, red. J. Bartmiński, t. 1, Kosmos, cz. 1, Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, Lublin 1996, s. 242-245.
30.   Lubelskie, dz. cyt., s. 460.
31.  J. Tazbir, dz. cyt., s. 429.
32.  Lubelskie, dz. cyt., s. 461.
33.  T. Seweryn, Żywot i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry, „Polska Sztuka Ludowa” 1956, nr 3, s. 146.
34. Różanka 2020, KC, podob. Niebrzegowska, dz. cyt., s. 181. Por. przysłowie: Święty Izydor wołkami orze, a kto go prosi, to mu pomoże. 
35.  T. Seweryn, dz. cyt., s. 146.
36.  W. Baranowski, Z badań nad ludową recepcją ,,żywotów świętych”. Żywoty świętych z najbliższego otoczenia Chrystusa w folklorze południowej części woj. łódzkiego, ,,Lud” 1970, s. 89.
37.  Lubelskie, dz. cyt., s. 460.
38.   J. Tazbir, s. 430.
39.   Strona WWW [dostęp: 10 października 2023]: https://nikidw.edu.pl/2021/05/15/dzien-sw-izydora--patronalne-swieto-rol...
40.  Strona WWW [dostęp: 10 października 2023]: https://bialystok.tvp.pl/69696361/odznaczonozasluzonych-dla-rozwoju-roln...
41.  Strona WWW [dostęp: 10 października 2023]:https://izydory.com/.

Redakcja na stronie Żaneta Piotrowska, studentka filologii polskiej.