Strażacy przed wyjściem z życzeniami w Wielką Sobotę 2024 roku
fot. J. Jaślar, H. Rysz, źródło: profil Ochotnicza Straż Pożarna w Besku, facebook.pl, Wykorzystanie za zgodą Prezesa OSP, Jana Jaślara
Wielkanoc to najważniejsze oraz najstarsze święto chrześcijańskie obchodzone od II wieku na pamiątkę śmierci i zmartwychwstania Jezusa. Początki obchodów święta w Besku, wielowyznaniowej i wielokulturowej miejscowości nad Wisłokiem w powiecie sanockim, giną w mrokach dziejów. Z reliktów zwyczajów, jakie pozostały w różnych miejscach Polski, możemy się domyślać, że podobne istniały w tej miejscowości. Do dzisiaj utrzymuje się tu zdobienie jajek, śmigus dyngus, święconka czy tworzenie palm wielkanocnych.
Oryginalna tradycja Beska wiąże się z jajkami. Jej istnienie uchwytne jest dopiero od końca XIX wieku, czyli od początków działalności Ochotniczej Straży Pożarnej powstałej w roku 1893. Od tamtej pory strażacy kilku już pokoleń przekazują sobie rytuały utrwalone w ponadindywidualnej, zbiorowej pamięci kulturowej, podczas corocznych obchodów święta.
Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na rzadkie zwyczaje, rolę instytucji jako ośrodków przechowujących pamięć minionych doświadczeń i przyczyniających się do integracji środowiska. W przypadku Beska funkcję taką pełni jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej.
Święta Wielkanocne to jedna z wielu form działalności kulturowej miejscowej straży – biorącej udział we wszystkich uroczystościach ważnych dla lokalnej wspólnoty. Beska jednostka kultywuje zwyczaje z przeszłości i utrwala je słowem, pismem, obrazem, muzyką, rytuałem.
Wstęp
Wielkanoc1 początkowo nazywana była Paschą. Ze względu na to, że jest świętem ruchomym, w kościołach zachodnich jego obchody ustanowiono pomiędzy 22 marca a 25 kwietnia, w najbliższą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni księżyca2.
W wielkanocnych obchodach w Besku czynny udział biorą strażacy. Triduum Paschalne rozpoczyna się mszą świętą w Wielki Czwartek. Strażacy działania widoczne dla mieszkańców podejmują w Wielki Piątek podczas drogi krzyżowej – niosąc krzyż, a także zabezpieczając to wydarzenie. W Wielką Sobotę obejmują Wartę przy Grobie Pańskim oraz zbierają jajka od mieszkańców Beska. Niedziela natomiast jako najważniejszy dzień, dzień świętowania zmartwychwstania, jest czczona uczestniczeniem w rezurekcji, po której członkowie jednostki spożywają wspólnie śniadanie świąteczne.
Droga krzyżowa
Wielki Piątek to dzień upamiętnienia śmierci Jezusa na krzyżu. Panuje wtedy atmosfera żałobna, co podkreślone jest wystrojem kościoła: brakuje obrusów, kwiatów i świec, a wszelkie wizerunki Chrystusa zasłonięte są kirem. Tego dnia w nawach bocznych umieszczane są groby Chrystusa, które formą przypominają grotę skalną3.
Wierni modlą się w trakcie symbolicznej drogi krzyżowej. Cotygodniowe nabożeństwo w parafii w Besku odbywa się w kościele, jednak w ten jeden piątek w roku jest prowadzone ulicami wsi. Pierwsza stacja znajduje się w sanktuarium. Przemarsz wiedzie ulicami Kościelną, Starowiejską oraz Podkarpacką do Wzgórza Krzyż. Ostatnia stacja umieszczona jest w kościele, zatem cała trasa ma długość około pięciu kilometrów.
Strażacy tego dnia mają dwa zadania. Spośród członków jednostki wybierane są dwie grupy. Pierwsza – jako zbiorowość reprezentacyjna – odpowiada za niesienie krzyża w trakcie modlitwy oraz za jego asekurację, gdy krzyż jest dźwigany przez chętnych z parafii. Strażacy odpowiedzialni za to zadanie ubrani są w galowe mundury z hełmami ozdobnymi. Prowadzony przez strażaków krzyż umieszczany jest na Wzgórzu, a tam ustawiany w specjalnie przygotowanej dla niego konstrukcji.
W tym samym czasie druga grupa strażaków odpowiada za obsługę wydarzenia. Pilnują oni bezpieczeństwa uczestników. Będąc w strojach roboczych, kierują ruchem, zapewniają wygodę przemieszczania się dla wiernych oraz dla kierowców podróżujących tą samą trasą.
Warta przy Grobie Pańskim
W Polsce dobrze się zachował zwyczaj straży grobowych – uczestniczą w nich żołnierze, strażacy czy harcerze. Do tej tradycji nawiązuje również parada „turków”. Tradycje te są kultywowane na pamiątkę centurii rzymskiej, która miała za zadanie pilnować grobu Jezusa oraz zapobiegać ewentualnym zamieszkom. Współcześnie straże swoją postawą oddają hołd Chrystusowi4.
Od symbolicznego złożenia Jezusa w grobie strażacy pełnią warty. Jest to tradycja powszechna w całej Polsce. Warta trwa do 22:00 w Wielki Piątek i przez całą noc z Wielkiej Soboty na Niedzielę5. Oficjalna strona internetowa Ochotniczych Straży Pożarnych na podstawie artykułu Czesława Kosiby6 podaje wymogi, jakie mają spełniać strażacy chętni, by pełnić ten obowiązek.
Ubiór strażaków różni się w zależności od lokalnie przyjętych zasad. Mundury galowe wraz ze sznurami są elementem stałym, podczas gdy „dodatki” mogą ulegać zmianie7. Bescy strażacy mają hełmy paradne, buty z podwyższonymi cholewami typu „skuter” oraz halabardy. Trzymają broń w prawej ręce, prostopadle do podłoża – trzonek drzewca znajduje się w linii z prawym butem. Przedramię z ramieniem mają tworzyć kąt prosty8.
Warta trwa od 10 do 30 minut (nigdy więcej). Odbywana jest przez strażaka w postawie zasadniczej, czyli na baczność, nieruchomo, z wyprostowaną sylwetką – należy wciągnąć brzuch i patrzeć na wprost. Zakazane jest poruszanie się, szczególnie poprawianie stroju czy rozmowy. Strażacy stoją parami po obu stronach Grobu. Jest kilka możliwych do przyjęcia pozycji. Wartownicy mogą stać przodem lub tyłem do Grobu, a także bokiem do ołtarza, naprzeciw siebie9. W ostatnim przypadku są skierowani twarzą do Grobu.
Zbieranie jajek
W Wielką Sobotę tradycyjnie odbywają się: święcenie pokarmów oraz wędrówka strażaków i muzyków do mieszkańców Beska z życzeniami świątecznymi10. Na spotkaniu organizacyjnym uczestnicy wyprawy dzielą się w pary oraz wybierają ulice, którymi będą szli. Wyznaczone osoby spotykają się w remizie w Wielką Sobotę, tam zostają wyposażone w koszyczek – ich atrybut tego dnia. W każdym domu zostawiają kartkę z życzeniami, a w zamian otrzymują datki oraz surowe jajka, które zostaną poświęcone na śniadanie wielkanocne.
Z powodu rezygnowania mieszkańców z utrzymywania przydomowych małych hodowli kur zmniejszyła się liczba osób posiadających własne jaja. Wskutek tej sytuacji tradycja trwająca dziesięciolecia uległa przekształceniom. Zamiast surowych jajek zaczęto dawać strażakom przygotowane wcześniej pisanki lub czekoladowe jajka. Prawdopodobnie pierwsze takie zachowania były podyktowane humorem i żartobliwym potraktowaniem zwyczaju – takie działanie wpływa na zachowanie tej tradycji.
Inną jednostką OSP, która kultywuje podobny zwyczaj, jest straż w Sanoku Olchowcu11.
Rezurekcja i śniadanie wielkanocne
Rezurekcja – najważniejsza msza w tym okresie – odbywa się o północy w Wielką Sobotę lub o świcie w Wielką Niedzielę. W Besku odprawiana jest o godzinie 6:00. W mszy uczestniczą strażacy oraz orkiestra. Spotykają się w remizie, skąd orkiestra prowadzi sztandar do kościoła. Święta w 2024 roku były pierwszymi, podczas których trasa pochodu została zmieniona. Ze względu na utrudnienia w ruchu parada podążała drogą w stronę szkoły przez ulicę Nadwisłocze. Aby uczestnicy procesji mogli przedostać się na drugą stronę rzeki wiszącą kładką, orkiestra rozluźniała szyk i przestawała grać. Gdyby korzystali z mostu samochodowego na ulicy Podkarpackiej, przemarsz wydłużyłby się ponad dwukrotnie (dotychczas trasa wynosiła 800 metrów, w takim przypadku byłoby to 2,1 kilometra). Od 2024 roku czynna jest również przeprawa pieszo-samochodowa, która pozwoliła na wygodniejszy przemarsz.
Od momentu wyjścia strażaków z remizy we wsi panuje wrzawa, z wielu stron słychać wystrzały, wybuchy petard i różnych ładunków wybuchowych. Takie działanie jest oddaniem czci zmartwychwstałemu Chrystusowi, a także „inscenizacją” dźwięków usuwającego się kamienia grobowego12.
Przed świątynią muzycy ze sztandarami czekają na wyjście procesji, którą orkiestra prowadzi wokół kościoła. Strażacy w trakcie rezurekcji niosą sztandary, baldachim oraz figurę Zmartwychwstałego Chrystusa. W niektórych parafiach podczas podniesienia strażacy upadają na twarz13. Po obrzędzie następuje powrót do remizy, gdzie przygotowane zostało śniadanie wielkanocne z zebranych jajek. Spotykają się tam, poza strażakami, także wójt gminy, proboszcz i wikariusze oraz inni zaproszeni goście14.
Zakończenie
Okres świąt wielkanocnych to czas, kiedy strażacy są potrzebni w wielu działaniach: swoją pomoc oferują od początków istnienia instytucji Ochotniczych Straży Pożarnych. Z tego względu ich rola może stać się niewidzialna dla mieszkańców. Są potrzebni w ramach prac organizacyjnych, a także ceremonialnych. Wykorzystują swoje umiejętności, możliwości oraz wyposażenie na rzecz wiernych podczas licznych modlitw.
Z perspektywy strażaków należy dostrzec tradycje przez nich tworzone i kultywowane, między innymi zbieranie jajek w Wielką Sobotę – współcześnie coraz trudniejsze jest zachowanie sensu takiego działania. Mimo przeszkód (na przykład pandemii COVID-19, przez którą na kilka lat musiała zostać wstrzymana ta aktywność) nadal dbają o zachowanie tradycji przodków.
Wspólne śniadanie świąteczne świadczy o roli społecznej, jaką odgrywa Ochotnicza Straż Pożarna. Jest to dzień spędzany z najbliższymi. Strażacy przed śniadaniem z rodziną jedzą śniadanie ze swoją wspólnotą.
Katarzyna Szul
Studentka II roku II stopnia kulturoznawstwa na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, od dziesięciu lat związana z Ochotniczą Strażą Pożarną w Besku. Jej zainteresowania naukowe to kultura Beska i Podkarpacia, wierzenia słowiańskie oraz lokalni artyści. Działaczka społeczna na rzecz propagowania kultury ludowej wśród dzieci i młodzieży.
Bibliografia
Autor nieznany, Strażacka Warta przy Grobie Pańskim, https://osp.pl/artykuly/strazacka-warta-przy-grobie-panskim,2635/ [dostęp: 1.04.2024].
Autor nieznany, Strażacka Warta przy Pańskim Grobie, http://www.zopzosprpwbochni.masternet.pl/ciekawostki/warta. htm [dostęp: 1.04.2024].
P. Bajger, Pilnujemy grobu Pana, niedziela.pl, https://www.niedziela.pl/artykul/27816/nd/Pilnujemy-grobu-Pana [dostęp: 1.04.2024].
Z. Brzozowski, Besko – gmina trzech granic, Besko 2011.
C. Kosiba, Warta przy Grobie Pańskim, „Strażak” 2024, marzec, s. 18–19, https:// zosprp.pl/wp-content/uploads/2021/12/ Warta-przy-Grobie-Panskim-3_2004.pdf [dostęp: 1.04.2024].
B. Ogrodowska, Radujcie się, weselcie, o polskich zwyczajach i obrzędach wielkanocnych, Warszawa 2001.
B. Ogrodowska, Święta polskie. Tradycja i obyczaj, Warszawa 2000.
B. Ogrodowska, Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce. Mały słownik, wyd. 2, Warszawa 2001.
1 B. Ogrodowska, Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce. Mały słownik, wyd. 2, Warszawa 2001, s. 240–241.
2 Taż, Święta polskie. Tradycja i obyczaj, Warszawa 2000, s. 201.
3 Taż, Radujcie się, weselcie, o polskich zwyczajach i obrzędach wielkanocnych, Warszawa 2001, s. 3-4.
4 Więcej informacji o „turkach”: tamże, s. 31–32.
5 P. Bajger, Pilnujemy grobu Pana, niedziela.pl, https://www.niedziela.pl/artykul/27816/nd/Pilnujemy-grobu-Pana [dostęp: 1.04.2024].
6 C. Kosiba, Warta przy Grobie Pańskim, „Strażak” 2004, marzec, s. 18–19. https://zosprp.pl/wp-content/uploads/2021/12/Warta-przy-Grobie-Panskim-3... [dostęp: 1.04.2024].
7 Autor nieznany, Strażacka Warta przy Pańskim Grobie, zopzosprpwbochni.masternet.pl http:// www.zopzosprpwbochni.masternet.pl/ciekawostki/warta.htm [dostęp: 1.04.2024].
8 Standardowym wyposażeniem strażaka jest pas główny z toporkiem lub bojowy z toporkiem na lewym biodrze. Kolejnym nieodzownym elementem ubioru są rękawiczki, białe lub czarne, które nie są częścią wyposażenia strażaków z OSP Besko. C. Kosiba, dz. Cyt.
9 P. Bajger, dz. cyt.; C. Kosiba, dz. Cyt.
10 Temat zbierania jajek przez strażaków w Wielką Sobotę został rozwinięty w: K. Szul, Kulturotwórcza rola orkiestr dętych przy Ochotniczej Straży Pożarnej na przykładzie orkiestry w Besku, artykuł w druku.
11 Autor nieznany, Strażacka Warta przy Grobie Pańskim, sanokolchowce.osp.pl https://osp.pl/artykuly/strazacka-warta-przy-grobie-panskim,2635/ [dostęp: 01.04.2024].
12 B. Ogrodowska, Radujcie się…, s. 42-44.
13 W niektórych miejscowościach zachował się również zwyczaj padania straży grobowej podczas zmartwychwstania. Tradycja ta kultywowana jest między innymi w Miejscu Piastowym, oddalonym od Beska o około 15 kilometrów.
14 Z. Brzozowski, Besko – gmina trzech granic, Besko 2011, s. 456.
Korekta na stronie: Brygida Jasińska, studentka kierunku e-edytorstwo i techniki redakcyjne na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.
Skrót artykułu:
Wielkanoc to najważniejsze oraz najstarsze święto chrześcijańskie obchodzone od II wieku na pamiątkę śmierci i zmartwychwstania Jezusa. Początki obchodów święta w Besku, wielowyznaniowej i wielokulturowej miejscowości nad Wisłokiem w powiecie sanockim, giną w mrokach dziejów. Z reliktów zwyczajów, jakie pozostały w różnych miejscach Polski, możemy się domyślać, że podobne istniały w tej miejscowości. Do dzisiaj utrzymuje się tu zdobienie jajek, śmigus dyngus, święconka czy tworzenie palm wielkanocnych.
fot. J. Jaślar, H. Rysz, źródło: profil Ochotnicza Straż Pożarna w Besku, facebook.pl, Wykorzystanie za zgodą Prezesa OSP, Jana Jaślara: Strażacy przed wyjściem z życzeniami w Wielką Sobotę 2024 roku
Autor:
Dział: