Stanisław Chmielowski herbu Jastrzębiec był etnografem, regionalistą i muzealnikiem. Stworzył i przez wiele lat prowadził Muzeum Okręgowe w Lesznie. Urodził się 20 kwietnia 1922 roku we Władypolu pod Stanisławowem na Ukrainie. Ukończył gimnazjum pijarów we Lwowie, podczas wojny brał udział w działaniach Armii Krajowej na Rzeszowszczyźnie, a po wojnie osiedlił się w Mosinie pod Poznaniem i tam podjął studia w Akademii Handlowej. Z Wielkopolską związał swoje pasje, które realizował zawodowo przez całe życie.
Pracował początkowo w sanatorium, potem jako buchalter w Kolejowych Zakładach Gastronomicznych w Poznaniu, jednocześnie studiując prehistorię i etnografię (pracę magisterską o budownictwie Pałuk napisał pod kierunkiem J. Gajka). Rodzina Stanisława Chmielowskiego znana była z tradycji patriotycznych i talentów artystycznych. Obarczony był wręcz genetyczną wrażliwością na malarstwo. Matka – Maria Chmielowska z Kłopotowskich była znaną malarką, co także odziedziczyła po swych poprzednikach, matce oraz wuju – Albercie. Ten ostatni, dziś znany święty dał się poznać jako malarz, krytyk i teoretyk sztuki, tworzący w nurcie realizmu i symbolizmu. Jego dzieła wisiały na ścianach domu Chmielowskich razem z malowidłami Stanisława Witkiewicza. Późniejszy św. Brat Albert wraz z Witkacym, Chełmońskim i Antonim Piotrowskim dzielił pracownię malarską w Hotelu Europejskim. Leszczyński muzealnik Stanisław Chmielowski nie mógł więc wobec wpływów matki, babki i stryja pozostać nieczułym na piękno sztuk plastycznych.
Pokaźną kolekcję malarstwa polskiego z XIX i XX wieku Muzeum Okręgowego w Lesznie zawdzięcza jego pasji. Pracę w tejże placówce rozpoczął w 1953 roku, początkowo na stanowisku kierownika, później dyrektora. Krążą legendy, jak dyrektor objeżdżał rowerem okoliczne, upaństwowione majątki, z opuszczonych pałaców ratując dzieła sztuki. Wielkie obrazy transportował przytroczone do jedynego pojazdu, jakim wówczas dysponował. Dzisiaj sale wypełnione są obrazami Wyspiańskiego, Chełmońskiego, Axentowicza, Fałata, Jarockiego, Wyczółkowskiego, Juliusza Kossaka czy Jacka Malczewskiego. Zbiór blisko 800 obrazów i 250 grafik jest porównywalny z zasobami wielkich polskich placówek muzealnych. Leszczyńskie muzeum za sprawą Chmielowskiego obrało sobie ujmujący klucz tematyczny, tj. polską wieś i wiejski obyczaj. W ten sposób galeria malarstwa o tematyce wiejskiej stanowiła uzupełnienie działu etnograficznego. Muzeum słynie także ze zbioru dużych portretów dworskich, z wizerunkiem królowej Marii Leszczyńskiej na czele oraz kolekcji portretów królów kurkowych. To unikat na mapie Polski. Kolekcja królów Bractwa Kurkowego w Lesznie jest kluczem dla poznania kulturowego dziedzictwa miasta i regionu. Leszczyńscy królowie kurkowi byli mieszczanami, często o ugruntowanym prestiżu społecznym, związanym z funkcją, działalnością lub zawodem. Przynależność do bractwa była dla nich nobilitacją, zaś posiadanie tytułu króla kurkowego - jedną z najwyższych godności towarzyskich wśród leszczyńskiej społeczności. Portretowanie było jedną z form upamiętnienia własnej osoby. Te walory znał Chmielowski, zabiegająco zbiory dla muzeum.
Zasługą muzealnika było także utworzenie działu etnograficznego, w którym znalazło się blisko 400 sztuk czepków ludowych. Szczególnie zainteresowany regionem kościańskim, o stroju ludowym pisał, że gospodynie okrywały głowy białymi, płóciennymi lub tiulowymi kopkami (czepcami), zdobionymi koronką i złotym haftem z motywami rozmarynu. Z tyłu do czepka doszywano kolorowe wstążki. Te kobiece tiulowe nakrycia głowy, charakterystyczne były dla wielkopolskiej wsi XIX i I połowy XX wieku. Poświęcił im swoją pracę doktorską Geneza, rozwój i zróżnicowanie strojów ludowych Wielkopolski. Na podstawie badań nakryć głowy (Poznań 1974), później ukazały się Stroje ludowe województwa leszczyńskiego (Leszno 1989) i Słownik nazw i wyrażeń związanych ze strojem ludowym Wielkopolski (Leszno 1995). W ostatniej publikacji zamieścił słownik z hasłami gwarowymi oznaczającymi różne części stroju, zdjęcia i ilustracje tych części, które cechuje największa różnorodność (jak nakrycia głowy), oraz tablice z rysunkami krojów.
Teodor Axentowicz Mateczka
Źródło: Polona
Ocalił wiele cennych starodruków, książek i czasopism. Obok eksponatów zbierał też zapisy pieśni, nazw i przysłów. Był autorem publikacji o tematyce regionalnej, organizatorem licznych wystaw, sesji naukowych i imprez kulturalno-oświatowych promujących dorobek kultury Leszna i ziemi leszczyńskiej. Zmarł 10 grudnia 2002 roku w Poznaniu. Jego grób znajduje się na cmentarzu parafialnym w Krzyżownikach-Smochowicach.
Agata Kusto
Bibliografia:
W. Sadowski, Stanisław Chmielowski (1922–2002), [w:] Etnografowie i ludoznawcy polscy: sylwetki, szkice biograficzne, t. 2, Wrocław–Kraków 2007, s. 37–39.
W. Hilderandt, Między pastorówką a synagogą (opubl. 12.09.2019), oficjalna strona portalu Wielkopolska. Kultura u podstaw, https://kulturaupodstaw.pl/miedzy-pastorowka-a-synagoga-wojciech-hildebr... [dostęp: 23.12.2022].
W. Omieczyński, Chmielowski Stanisław, [w:] Słownik biograficzny Leszna, Leszno 2008, s. 63–65.
Opracowanie i korekta na stronie internetowej: Wiktoria Kaczmarczyk
Stanisław Chmielowski herbu Jastrzębiec był etnografem, regionalistą i muzealnikiem. Stworzył i przez wiele lat prowadził Muzeum Okręgowe w Lesznie. Urodził się 20 kwietnia 1922 roku we Władypolu pod Stanisławowem na Ukrainie. Ukończył gimnazjum pijarów we Lwowie, podczas wojny brał udział w działaniach Armii Krajowej na Rzeszowszczyźnie, a po wojnie osiedlił się w Mosinie pod Poznaniem i tam podjął studia w Akademii Handlowej. Z Wielkopolską związał swoje pasje, które realizował zawodowo przez całe życie.