Romowie, Belgrad po latach i…

fot. B. Blagojević, mat. Todo Mundo: Julia Kozákova i Manuša

To coroczne wydarzenie gromadzi muzyków, artystów i naukowców z całego świata, oferując uczestnikom wyjątkową mieszankę koncertów, warsztatów i dyskusji. Każda edycja festiwalu prezentuje eklektyczny program, zapewniając szeroką reprezentację różnych tradycji muzycznych, współczesnych eksperymentów i współpracy międzykulturowej. Festiwal dąży do przekraczania granic tradycyjnych gatunków muzycznych. Często bada, w jaki sposób nowoczesna technologia i globalne interakcje kulturowe wpływają na współczesną muzykę, jednocześnie celebrując ludowe i tradycyjne dźwięki. Konferencja Todo Mundo, odbywająca się równolegle z festiwalem, tworzy platformę do dialogu między naukowcami, muzykami i przedstawicielami „przemysłu” muzycznego, takimi jak dziennikarze, wytwórnie płytowe i promotorzy. Tematy zazwyczaj obracają się wokół przecięcia muzyki, polityki i kwestii społecznych.
Warsztaty i kursy mistrzowskie prowadzone przez artystów często uzupełniają rdzeń festiwalu – koncerty, dając uczestnikom praktyczne doświadczenie oraz wgląd w różne techniki i tradycje muzyczne. Wydarzenie zachęca zarówno muzyków, jak i publiczność do głębokiego zaangażowania.
Ponadto festiwal służy jako przestrzeń do nawiązywania kontaktów na globalnej scenie muzycznej, oferując wschodzącym gwiazdom możliwość interakcji z uznanymi wykonawcami i profesjonalistami z branży. Sprawia to, że jest to ważne wydarzenie nie tylko dla fanów awangardy i muzyki tradycyjnej, ale także dla tych, którzy chcą poszerzyć swoje rozumienie współczesnego krajobrazu muzycznego.
Aby uzyskać więcej informacji na temat konkretnego składu, tematów konferencji lub nadchodzących edycji, można odwiedzić ich oficjalną stronę internetową pod adresem https://ringring.rs/en/todo-mundo-festival/.
Todo Mundo, festiwal muzyki świata, odbył się w Belgradzie w dniach 20–22 września 2024 roku w Żydowskim Centrum Kultury i Instytucie Muzykologii SASA. W tej edycji skupił się na muzyce romskiej. Główny program koncertowy festiwalu obejmował sześć występów zespołów z Belgii, Wielkiej Brytanii, Węgier, Rumunii, Słowacji, Czech i Serbii. Wydarzenia towarzyszące obejmowały wywiad ze słowacką artystką Julią Kozákovą, sesje mentorskie z zaproszonymi gośćmi (Ciro de Rosa, Christian Pliefke, Martyna van Nieuwland), ceremonię wręczenia nagród „Draškoci” oraz konferencję. Laureatem nagrody w roku 2024 został Lenhart Tapes, który zaraz po ceremonii wręczenia zagrał koncert w duecie z Tijaną Stanković.
Romska muzyka zabrzmiała na scenie każdego dnia festiwalu. Oprócz Julii Kozákovej z projektem Manuša na scenie Żydowskiego Centrum Kultury mogliśmy obejrzeć serbski zespół KAL, czeski Terne Čhave, międzynarodowe trio Kalotaszeg wirtuoza skrzypiec Tcha Limbergera oraz węgierskie gwiazdy gatunku – reprezentujący Romów Oláh zespół Romano Drom. Program koncertowy prezentował szeroki przekrój muzyki romskiej i doskonałą jakość artystyczną, a jedyne, czego można sobie życzyć w przyszłym roku, to większa frekwencja. Festiwal miał sporą konkurencję w postaci dużych wydarzeń muzycznych w Belgradzie i poza nim, co wpłynęło na liczbę uczestników wydarzenia.
Niemniej specjalną częścią imprezy, i jedną z najlepszych, była konferencja. Jej tytuł brzmiał „Roma People and Music: Freedom, Adaptation, Taking Over”. W polskim tłumaczeniu można sformułować go jako „Romowie i muzyka: wolność, adaptacja, zmiana warty”. Jak czytamy na stronie Todo Mundo, motywacją do dyskusji jest sytuacja Romów w Serbii:
„Na szczycie listy najczęstszych skojarzeń z Romami znajdują się muzyka i pasja. Przysłowiowy związek Romów z muzyką (i tańcem), a także domniemana potrzeba wolności w zachowaniu i wyrażaniu (namiętnych) uczuć zainspirowały wiele artystycznych osobowości muzycznych z różnych epok: Tartini, Haydn, Beethoven, Brahms, Bizet, Liszt, Sarasate, Dvořák i inni. Ich kompozycje inspirowane wyobrażonym lub rzeczywistym życiem i kreatywnością Romów są na ogół niezwykle atrakcyjne dla publiczności, zarówno z wieków minionych, jak i współczesnych. Jednym z powodów takiego postrzegania i gustu jest fakt, że Romowie są paradygmatem wolności oraz przezwyciężania społecznych granic i wymagań, co można rozumieć jako ukrytą, nieodłączną potrzebę prawie każdego człowieka.
Ta opowieść o wolności niesie ze sobą znak zapytania... Czy Romowie naprawdę są ucieleśnieniem swobody i pewnego rodzaju społecznego rozluźnienia, biorąc pod uwagę silnie patriarchalne środowisko, w którym funkcjonowali przez wieki?
Czy Romowie nie są w rzeczywistości dość mocno ograniczeni przez patriarchat i przesądy, które w dużej mierze kształtują ich życie? Czy może uznajemy wolność w Romach, ponieważ od dawna żyją w inny sposób, który nie jest wolny, ale właśnie – inny?
Oprócz różnych dylematów i tematów związanych z Romami i kwestią wolności, istnieje również kilka kwestii dotyczących Romów w muzyce. W Serbii stosunek ludności nieromskiej do romskich muzyków był często ambiwalentny – od podziwu dla ich umiejętności i otwartości na różne rodzaje muzyki po pewne uwłaczające poglądy, charakterystyczne dla przeszłości (w XIX wieku i pierwszych dekadach XX wieku, częściej w mniejszych społecznościach), gdzie muzyka była uważana za niegodną »cygańską pracę« lub niektóre instrumenty (np. skrzypce) były postrzegane jako typowo »cygańskie«, a zatem nieodpowiednie dla Serbów, serbskich chłopów, serbskich dzieci”.
W konferencji wzięli udział goście z dziewięciu krajów europejskich: Ciro De Rosa (Włochy), Maša Vukanović (Serbia), Christian Pliefke (Niemcy), Dragan Ristić (Serbia), Martyna van Nieuwland (Holandia/Polska), Tcha Limberger (Belgia), Júlia Kozáková (Słowacja), Dušan Sviba (Czechy), Marija Dumnić Vilotijević (Serbia), Anti Kovács (Węgry) i Marija Vitas (moderator, Serbia). Dyskusja była szczera, a rozmówcy nie starali się pomijać trudnych i kontrowersyjnych wątków, począwszy od nazewnictwa i terminologii (Cygan czy Rom). Szczególnie ciekawe i inspirujące dla mnie były relacje romskich muzyków biorących udział w konferencji, Tcha Limbergera, Dragana Ristića i Antiego Kovácsa, którzy pełnią czynne funkcje w rozwoju romskiej kultury, biorą udział w debatach na temat tożsamości i obserwują, jak wiele jeszcze jest do zrobienia w kwestii przełamania stereotypów, a często także autostereotypów. Rozmówcy odnosili się do zmian pokoleniowych i podziałów wśród starszych i młodszych Romów. Komentowane były braki zaangażowania w pozyskiwanie środków na działania społeczno-kulturalne oraz funkcjonowanie wizerunku Roma w popkulturze. Cennymi uwagami podzieliły się serbskie badaczki Maša Vukanović (demografia, rys społeczno-historyczny, sytuacja Romów na tle starań Serbii o włączenie do Unii Europejskiej) i Marija Dumnić Vilotijević, która opowiedziała o brakach w badaniach naukowych nad romską tradycją i kulturą muzyczną. Dyskusję zakończono wnioskiem, że za każdą falą popularności muzyki cygańskiej stało kino. Czekamy zatem na nowe dzieła sztuki filmowej, które otworzą romską kulturę na zainteresowanie młodych pokoleń.
Todo Mundo był dla mnie niezwykłą okazją do odwiedzenia Belgradu po długiej przerwie. Serbia, do której od początku 2022 (ataku Rosji na Ukrainę) roku przeprowadziło się ponad 30 tysięcy Rosjan, przeżywa demograficzne i społeczne zmiany, oscylując między Zachodem a Wschodem Europy. Rok temu w Belgradzie powstał pierwszy Instytut Polski, który mimo skromnego liczebnie personelu intensywnie pracuje nad budowaniem relacji kulturalnych między dwoma krajami. Pomimo licznych sukcesów serbskich muzyków na alternatywnej scenie międzynarodowej rodzime organizacje muszą radzić sobie same. Brakuje infrastruktury i wsparcia instytucjonalnego, dlatego europejskie projekty i programy są często dobrą platformą dla prezentacji serbskiej muzyki i szansą na międzynarodową mobilność i wymianę artystyczną. Specjalne podziękowania należą się organizatorom festiwalu i konferencji, liderów Ring Ring. Bojan Đorđević i Marija Vitas niestrudzenie promują serbską muzykę w świecie, aktywnie wspierają muzyków i są prawdziwymi ambasadorami bałkańskiej kultury w kontekście globalnym.

Martyna van Nieuwland