Polska pieśń żeglarska w obiegu współczesnym

Współcześnie termin szanta kojarzy się z każdą piosenką o tematyce morskiej. Pierwotnie jednak nazywano tak marynarskie zespołowe pieśni pracy. Wyznaczały one rytm, w którym załoga żaglowca mogła synchronicznie używać swojej siły, np. podczas podnoszenia kilkutonowej kotwicy. Wspólna, równomierna praca grupy żeglarzy wymagająca ogromnego wysiłku nie byłaby możliwa, gdyby nie pojawienie się szanty¹.

Cztery Refy
fot. T. Goliński

Joanna Kozioł

Definicja szanty i historia ruchu szantowego w Polsce

Marynarskie pieśni pracy stanowią najważniejszą, ze względu na swoje funkcje, część całej grupy pieśni związanych z morzem i żeglarstwem. Były one jednym z narzędzi pracy na morzu i śpiewano je tylko podczas żeglugi. Drugą bardzo ważną część pieśni żeglarskich tworzyły pieśni kubryku. Nazywano je inaczej forecastle songs i śpiewano w celach rozrywkowych. To właśnie pieśni kubryku można uznać za pierwowzór współczesnych piosenek żeglarskich i ballad morskich².

Marynarskie pieśni pracy przestały być potrzebne, gdy wielkie żaglowce zostały wyparte przez statki parowe. Dopiero na początku XX wieku miłośnicy morskiej kultury i folkloru zaczęli badać zjawisko, jakim była szanta, oraz pisać na jej temat pamiętniki, zbiory pieśni, tworzyć nagrania i opisy³.

Jeśli chodzi o polską historię związaną z morzem, to jest ona bardzo uboga, a rodzima pieśń szantowa właściwie nie istnieje. Jedyne oryginalne polskie pieśni związane z pracą na wodzie są związane z kulturą rzeczną, a tym samym z folklorem flisackim, do którego zaliczamy m.in. flisackie melodie i pieśni znad Wisły, Niemna, Sanu, mazurskich i kaszubskich jezior, z Polesia i Ukrainy⁴.

Zainteresowanie szantą w Polsce pojawiło się dopiero w okresie międzywojennym⁵, a po wojnie zaczęto wydawać publikacje badaczy i znawców prawdziwych marynarskich pieśni pracy (Haliny Stefanowskiej, Jerzego Wadowskiego, Marka Szurawskiego) oraz powstały zespoły typowo szantowe⁶.

Najbardziej intensywny rozwój tego ruchu przypada w Polsce na lata 70. i 80. XX wieku. Za przełomowe wydarzenie, dające mu początek, uznaje się zorganizowaną przez gdański Akademicki Klub Morski I Ogólnopolską Giełdę Piosenki Żeglarskiej SZANTY ’77 mającą miejsce w maju 1977 roku w Górkach Zachodnich⁷.

Kluczowym momentem był również 1985 rok, kiedy zespół Stare Dzwony wyjechał na festiwal szantowy do Merseyside w Liverpoolu. Po raz pierwszy zagraniczni wykonawcy, łącznie ze Stanem Hugillem (ostatnim żyjącym szantymenem), usłyszeli polskie wersje utworów. Dowiedzieli się wtedy o Festiwalu Shanties w Krakowie i wzięli w nim udział w 1987 roku. Od tego momentu stał się międzynarodowy, a polscy twórcy i badacze mogli nie tylko słuchać, ale też nagrywać oryginalne wersje pieśni morskich. Uzyskali również szerszy dostęp do materiałów źródłowych – książek i artykułów⁸.

Do końca lat 80. XX wieku na scenach w Polsce dominowały klasyczne pieśni morza – szanty i pieśni kubryku, często w polskich tłumaczeniach. Wykonywano je tradycyjnie, a cappella lub z towarzyszeniem typowego instrumentarium oraz śpiewano wszystkie zwrotki, których często było bardzo dużo (jest to związane z pierwotną funkcją pieśni pracy). W pewnym momencie wykonawcy zaczęli eksperymentować, aranżować i interpretować je we własny sposób. Repertuar zespołów szantowych zaczął się urozmaicać – do klasycznych szant i pieśni kubryku dołączały piosenki żeglarskie, często autorskie⁹. Pisano je i wykonywano pod marynarską pieśń pracy, ale należy odróżniać od siebie szantę i piosenkę żeglarską. W Polsce pod tym względem można spotkać się z błędem terminologicznym. Potocznie określa się szantą

Mechanicy Shanty
fot. T. Goliński

wszystkie piosenki o tematyce żeglarskiej, nawet turystyczne. Nie są one tym samym, ale mogą ze sobą współgrać, co stało się widoczne szczególnie w latach 90. Wtedy w programach festiwali zaczęły pojawiać się zarówno klasyczne szanty, jak i piosenki żeglarskie. Wprowadzono odpowiednie dla tych kategorii konkursy oraz nagrody i tak jest do dzisiaj¹⁰.

Obieg współczesny na gruncie polskim

W Polsce aktywnie działa kilkadziesiąt zespołów szantowych. Spośród nich na wyróżnienie zasługują szczególnie te, które zapoczątkowały zainteresowanie pieśnią morską. W repertuarze tych grup znajdowały się głównie tradycyjne pieśni szantowe, często w polskim tłumaczeniu, jak również autorskie piosenki żeglarskie, współcześnie znane i wykonywane przez inne zespoły oraz włączane do śpiewników piosenek turystycznych, np. „Gdzie ta keja” autorstwa Jerzego Porębskiego¹¹. Do formacji tych możemy zaliczyć powstałe w latach 80. XX wieku: Stare Dzwony, Cztery Refy, Ryczące Dwudziestki i Mechanicy Shanty.

Stare Dzwony to prekursor śpiewu szantowego w Polsce. Zespół został założony w 1981 roku przez Marka Szurawskiego, Ryszarda Muzaja, Mirosława Peszkowskiego, którego później zastąpił Janusz Sikorski, oraz zmarłego w 2021 roku Jerzego Porębskiego. Po śmierci Sikorskiego w 1995 roku do grupy dołączył Andrzej Korycki, a gościnnie występuje również Dominika Żukowska. Wszyscy członkowie zespołu to czynni żeglarze, autorzy książek oraz audycji telewizyjnych i radiowych o tematyce marynistycznej¹². Stare Dzwony występowały na wszystkich krajowych oraz na najważniejszych zagranicznych festiwalach szantowych. W repertuarze znajdują się klasyczne szanty i pieśni kubryku zarówno w polskich tłumaczeniach, jak i w językach oryginalnych, a także współczesne, autorskie piosenki żeglarskie¹³.

Za pierwszy zespół szantowy w Polsce uznaje się powstały w latach 70. XX wieku Refpatent, z którego wywodzi się grupa Cztery Refy, założona w 1985 roku przez członków Akademickiego Klubu Żeglarskiego w Łodzi. W bogatym repertuarze znajdują się klasyczne szanty oraz stylizacje szantowe (wykonywane zwykle a cappella), pieśni wielorybnicze, ballady morskie, pieśni kubryku, pieśni o bitwach morskich oraz muzyka instrumentalna oparta na folklorze irlandzkim, szkockim, angielskim i bretońskim, którą w dawnych czasach wykonywano na pokładach żaglowców. Zespół wykorzystuje tylko instrumenty akustyczne, typowe dla muzyki szantowej: anglo-koncertinę, bodhran, drumlę, flażolety, gitarę, mandolinę, skrzypce. Obecnie do grupy należą: Izabela Puklewicz-Łuczak (skrzypce), Maciej Łuczak (gitara, śpiew), Wiktor Bartczak (flażolety, banjo, mandolina, gitara) oraz dwaj założyciele: Jerzy Ozaist (bodhran, śpiew) i Zbigniew Zakrzewski (drumla, śpiew)¹⁴. W 2019 roku zmarł pomysłodawca Refpatentu i Czterech Ref, Jerzy Rogacki, jeden z pionierów ruchu szantowego w Polsce, autor wielu artykułów o tematyce szantowej i marynistycznej, propagator kultury morskiej i żeglarstwa¹⁵.

Kolejnym zespołem, wykonującym głównie pieśni morskie a cappella bądź z towarzyszeniem gitar, są Ryczące Dwudziestki. Zespół został założony w 1983 roku przez grupę przyjaciół z I Drużyny Wodnej bytomskiego Hufca ZHP. Do repertuaru dołączały później ballady irlandzkie, współcześnie opracowane wersje tradycyjnych szant, piosenki autorskie oraz dziecięce, humorystyczne miniatury muzyki poważnej, a nawet muzyka gospel. Obecnie do zespołu należą: Wojciech Dudziński, Andrzej Marciniec, Bogdan Kuśka, Łukasz Drzewiecki oraz Andrzej Grzela, który w 2015 roku doznał udaru mózgu. Koledzy z grupy organizują regularnie różne akcje, mające na celu zbiórkę pieniędzy na jego rehabilitację, ale w pomoc włącza się całe środowisko szantowe w Polsce, dając koncerty charytatywne, a także nagrywając wydaną w 2016 roku przez Krakowską Fundację Żeglarstwa, Sportu i Turystyki „Hals” płytę „Bo to morze moje jest”, z której sprzedaży pieniądze są przekazywane na pomoc¹⁶.

W 1985 roku na Harcerskich Warsztatach Kultury Marynistycznej organizowanych przez Centrum Wychowania Morskiego i Wodnego w Gdyni powstał zespół Mechanicy Shanty. W repertuarze znajdowały się klasyczne szanty, wykonywane a cappella, ale pojawiły się również utwory z pogranicza irlandzkiego folku, bluegrassu i country¹⁷.

Największą część polskich zespołów wykonujących muzykę związaną z morzem stanowią grupy zajmujące się autorską piosenką żeglarską. Najstarsze z nich to: Zejman & Garkumpel, EKT Gdynia i Mietek Folk Olsztyn. Zespół Zejman & Garkumpel został założony w 1985 roku przez Mirosława Kowalewskiego (wokalista, gitarzysta, autor wielu piosenek) i Romana Wojciechowskiego¹⁸. EKT Gdynia została założona w 1986 roku przez Jana Wydrę, autora tekstów i muzyki do piosenek, a także wokalistę i gitarzystę. Instrumentarium zespołu (perkusja, gitara, gitara basowa) wpływa na jego rockowe brzmienie. Początkowo grupa była związana z piosenką turystyczną, później w repertuarze zaczęły dominować piosenki żeglarskie¹⁹. Mietek Folk Olsztyn to zespół powstały w 1988 roku, którego specjalnością są utwory autorskie opowiadające autentyczne wydarzenia z historii nowożytnego piractwa. W repertuarze znajdują sięrównież pieśni morskie, muzyka folkowa i punk-rockowa²⁰.

Ciekawym zjawiskiem jest powstawanie podgatunków piosenki żeglarskiej, np. tzw. rocka marynistycznego (wykonywanego m.in. przez powstały w roku 2005 zespół Załoga Dr. Bryga)²¹ czy szant szuwarowo-bagiennych, czyli piosenek o tematyce żeglowania po jeziorach, głównie mazurskich (stworzonych przez nieistniejący już zespół Spinakery)²².

W Polsce oprócz zespołów szantowych, które stanowią zdecydowaną większość wykonawców sceny szantowej, działa kilku artystów solowych. Jednym z najpopularniejszych jest duet Andrzeja Koryckiego, członka zespołu Stare Dzwony, i Dominiki Żukowskiej. Wspólnie wykonują utwory autorskie, piosenkę żeglarską, tradycyjne pieśni o morzu oraz współczesne pieśni kubryku z akompaniamentem dwóch gitar, a czasem harmonijki ustnej. Ważną częścią repertuaru są również ballady rosyjskie Bułata Okudżawy, Włodzimierza Wysockiego i Żanny Biczewskiej, wykonywane przez nich w języku rosyjskim i w polskich tłumaczeniach²³.

Są też artyści, których twórczość znacznie odbiega od repertuaru szantowego, ale stworzyli i wykonali kilka utworów z kategorii piosenki żeglarskiej. Do takich zespołów należy trio harmonijkowe Trio Con Brio. Grupa powstała w 1970 roku i koncertuje w Polsce i na świecie. Jest kilkukrotnym laureatem międzynarodowych konkursów gry na harmonijce ustnej²⁴. W repertuarze znajdują się również szanty, z którymi zespół wystąpił wielokrotnie na krakowskim festiwalu Shanties²⁵. Artystą związanym z żeglarstwem był też Krzysztof Klenczon, członek zespołu Czerwone Gitary. Napisał bardzo znane piosenki żeglarskie „10 w skali Beauforta” oraz „Port”²⁶.

Środowisko szantowe w Polsce jest bardzo ze sobą zżyte – wykonawców łączą przyjacielskie relacje i niezwykła solidarność. Rocznie odbywa się około 50 wydarzeń szantowych – koncertów, festiwali, warsztatów marynistycznych, na których pojawia się nawet kilkutysięczna publiczność. Najwięcej tego typu spotkań ma miejsce latem. Wiele z nich odbywa się na Mazurach – w Giżycku, Sztynorcie, Węgorzewie. Każde większe

Marek Szurawski z synem Filipem,
Kubryk 2022
fot. T. Goliński

wydarzenie o charakterze żeglarskim jest połączone z koncertami szantowymi. Najważniejszymi i najstarszymi polskimi festiwalami szantowymi są: Festiwal Shanties w Krakowie, Szanty we Wrocławiu, Festiwal Kopyść, Kubryk oraz Wiatrak²⁷.

Międzynarodowy Festiwal Piosenki Żeglarskiej „Shanties”, organizowany przez Krakowską Fundację Żeglarstwa, Sportu i Turystyki „Hals”, to jeden z najstarszych festiwali szantowych w Polsce oraz największych i najbardziej prestiżowych w Europie. Pierwsza edycja odbyła się w 1981 roku dzięki ludziom związanym z Młodzieżowym Klubem Morskim „Szkwał”. Występują na nim najpopularniejsze zespoły szantowe z Polski i zza granicy. Odbywa się co roku w lutym w Krakowie. Koncerty szantowe połączone są z konkursami, koncertami dla dzieci oraz imprezami towarzyszącymi, np. kiermaszami żeglarskimi, wystawami, pokazami filmów o tematyce żeglarskiej²⁸.

Spotkania z Piosenką Żeglarską i Muzyką Folk – Szanty we Wrocławiu, organizowane przez Stowarzyszenie Nasze Miasto Wrocław, to jeden z najważniejszych i najstarszych polskich festiwali szantowych, odbywający się co roku we Wrocławiu na przełomie lutego i marca. W jego trakcie ma miejsce konkurs dla młodych wykonawców. Stałe hasło wydarzenia to Wrocław żąda dostępu do morza²⁹.

Festiwal Piosenki Żeglarskiej Kopyść jest organizowany przez Akademicki Yacht Club Białystok. To najstarsze w Polsce wydarzenie o tematyce żeglarskiej. Odbywa się co roku w Białymstoku w kwietniu. Pierwsza edycja miała miejsce w 1979 roku. Koncerty szantowe są połączone z konkursem dla wykonawców klasycznych szant i współczesnych piosenek żeglarskich³⁰.

Łódzkie Spotkania z Piosenką Żeglarską „Kubryk” są organizowane przez Łódzki Dom Kultury, Fundację Kubryk oraz zespół Cztery Refy. Odbywają się co roku w Łodzi w okolicach maja³¹.

Pływający Festiwal Piosenki Morskiej „Wiatrak” jest organizowany przez Miasto Świnoujście, Miejski Dom Kultury w Świnoujściu oraz Ośrodek Sportu i Rekreacji „Wyspiarz”. Odbywa się w sierpniu w ramach wydarzenia Sail Świnoujście. Część koncertów, zgodnie z nazwą, ma miejsce na pokładach żaglowców i promów³².

Pozostałe festiwale to m.in.: Port Pieśni Pracy (pierwszy festiwal szantowy w roku, odbywający się w styczniu w Tychach na Śląsku, organizowany przez Miejskie Centrum Kultury w Tychach oraz zespół Perły i Łotry)³³, Ogólnopolski Festiwal Pieśni o Morzu (jest to festiwal chóralny, odbywający się co dwa lata w Wejherowie od 1966 roku, w konkursie mogą uczestniczyć amatorskie zespoły chóralne z całej Polski, wykonując program złożony

Dominika Żukowska, Andrzej Korycki i Marek Szurawski, Kubryk 2009
fot. T. Goliński

z pieśni o tematyce morskiej, marynistycznej oraz kaszubskiej³⁴), Bałtycki Festiwal Piosenki Morskiej (odbywa się co roku w sezonie letnim w Gdyni, koncerty mają miejsce w różnych częściach miasta, m.in. na pokładzie żaglowca Dar Pomorza³⁵), Ogólnopolski Festiwal Piosenki Żeglarskiej „EkoCypel” (odbywa się zwykle na początku sierpnia w Polańczyku nad Jeziorem Solińskim w Bieszczadach³⁶), Dni Kultury Marynistycznej w Rzeszowie, Festiwal Piosenki Żeglarskiej Tratwa w Chorzowie, Ogólnopolskie Spotkania z Piosenką Żeglarską Rafa w Radomiu oraz Szanta Claus Festiwal w Poznaniu. W Kędzierzynie-Koźlu od lat odbywa się Wieczór Poezji Morskiej i Żeglarskiej Szantki. Jest to jedyne tego rodzaju wydarzenie w Polsce. Jedną z nowszych propozycji są spotkania Wielkich Żaglowców Czar, odbywające się w Szczecinie w Centrum Kultury Euroregionu Stara Rzeźnia. Polska fascynacja pieśnią morską i ogólnie pojętą kulturą marynistyczną przejawia się poprzez edukację muzyczną w tym zakresie. Obecnie liczba warsztatów nie jest tak duża jak kiedyś, ale kilka miejsc na mapie Polski oferuje takie spotkania, np. Ecce Homo XXI w Lublinie. Ważne dla propagowania wiedzy o kulturze marynistycznej są audycje radiowe, w których oprócz pogadanek na tematy morskie pojawiają się szantowe ilustracje muzyczne³⁷.

Na świecie szanty traktuje się z wyjątkowym szacunkiem i wykonuje się je w taki sam sposób, w jaki były śpiewane na pokładach żaglowców w XIX wieku. Ruch szantowy jest kameralny. Koncerty odbywają się na wolnym powietrzu, zwykle w portach lub na nabrzeżach portowych i gromadzą maksymalnie kilkaset osób³⁸.

To, co dzieje się w Polsce, można nazwać swego rodzaju fenomenem. W narodzie, który przez większą część swojej historii nie miał nic wspólnego z morzem, rozwija się środowisko obejmujące kilkadziesiąt wydarzeń o charakterze festiwalowym, konkursowym i warsztatowym oraz wiele zespołów i muzyków solowych wykonujących utwory związane z morzem i żeglarstwem³⁹. Co ciekawe, mimo takich rozmiarów, ruch w Polsce ma raczej charakter alternatywny – mało jest informacji na ten temat w mediach. Marek Szurawski podaje możliwe powody takiego zainteresowania pieśnią szantową w Polsce, np.: powstające podczas słuchania i śpiewania szant wrażenie przywoływania postaci, zdarzeń i emocji sprzed wielu lat, poczucie wspólnoty towarzyszące wspólnemu śpiewaniu oraz, być może, swego rodzaju tęsknota za przygodami morskimi, których Polakom nie udało się nigdy przeżyć⁴⁰. Natomiast Jerzy Rogacki widzi w tym szczególnym zjawisku mechanizm zbliżony do tego, który działa w przypadku muzyki disco polo. Ludzie od czasu do czasu potrzebują prostych rozrywek, piosenek i wpadającej w ucho melodii, np. przy ognisku⁴¹.

Współcześnie wykonawcy starają się dostosować muzykę do odbiorcy, aby zdobyć popularność i aprobatę na różnego rodzaju wydarzeniach. Muzycy wykonują utwory znane wszystkim od wielu lat i, aby dotrzeć do młodszej części widzów, zmieniają brzmienie i aranżację tradycyjnych pieśni morskich, dodając do instrumentarium keyboardy, gitary elektryczne, basowe i perkusję. Zespoły te często same określają się jako folk-rockowe lub punk-rockowe. W tym samym czasie działają pasjonaci klasycznych pieśni morskich i szant, którzy odkrywają je, tłumaczą, aranżują i wykonują w tradycyjny sposób. Jest ich jednak na rynku muzycznym mniej i dla przeciętnego odbiorcy, niezainteresowanego żeglarstwem, jego historią i tradycjami, a także dla młodzieży mogą być mniej atrakcyjni⁴².

Marek Szurawski zauważa, że starsze pokolenie, które przychodzi na wydarzenia o charakterze szantowym, przyprowadza swoje dzieci. Według niego wartość muzyczna tradycyjnej pieśni morskiej jest tak duża, że trudno będzie ją pominąć. Na pewno, choćby siłą rozpędu, będą odbywały się największe festiwale: w Krakowie, Świnoujściu, Białymstoku, Wrocławiu, Rzeszowie. Nie wiadomo natomiast, czy zainteresowanie pieśnią żeglarską będzie się rozwijało, czy raczej słabło⁴³.

Joanna Kozioł

Tekst powstał na podstawie: Joanna Kozioł, Polska pieśń żeglarska w obiegu współczesnym. Próba charakterystyki gatunku, praca licencjacka napisana na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie pod kierunkiem dr Agaty Kusto, Lublin 2021.

 

Bibliografia

Opracowania i źródła

Bałtycki Festiwal Piosenki Morskiej w Gdyni, Historia, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: http://www.bfpm.webd.pl/historia.html
Cyfrowa Biblioteka Polskiej Piosenki, 10 w skali Beauforta, [online], [dostęp: 10 czerwca 2021]: https://bibliotekapiosenki.pl/utwory/10_w_skali_Beauforta/opis
Cztery Refy, Łódzkie spotkania z piosenką żeglarską Kubrykowe Klimaty – Historia Kubryku, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: http://www.czteryrefy.pl/kubryk/
Cztery Refy, O zespole, [online], [dostęp: 5 czerwca 2021]: http://czteryrefy.pl/pl-fr0.html
EKT Gdynia, Kawałek historii, [online], [dostęp: 5 czerwca 2021]: http://ektgdynia.pl/index.php/o-nas/
Folk24.pl, Zmarł Jerzy Rogacki, [online], [dostęp: 5 czerwca 2021]: https://folk24.pl/wiesci/zmarl-jerzy-rogacki/
Kopyść, Kopyść 1979–2014, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: https://www.kopysc.bialystok.pl/historia.html
Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, XXI Ogólnopolski Festiwal Piosenki Żeglarskiej EkoCypel, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: https://www.mnzp.pl/pl/node/1146
Rafa, Historia, [online], [dostęp: 5 czerwca 2021]: http://rafa.radom.pl/?Historia.
J. Rogacki, Początki. Szanty ’77 i ’78, „Żagle” 1998, nr 6.
J. Rogacki, Szantowanie po polsku, „Rejs” 1999, nr 3 (1).
Shanties, Archiwum Shanties, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: https://www.shanties.pl/archiwum-shanties.html
Shanties, Historia Shanties, [online], [dostęp: 10 czerwca 2021]: http://www.shanties.krakow.pl/historia.php?co=shp&rok=1997
M. Siurawski, Szanty i szantymeni: Ludzie i pieśni dawnego pokładu, Kraków 1999.
swinoujskie.info, Wiatrak po raz 35. Rusza festiwal morskich opowieści, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: https://www.swinoujskie.info/2019/08/14/wiatrak-po-raz-35-rusza-festiwal...
szanty.art.pl, Festiwale – Port Pieśni Pracy, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: http://szanty.art.pl/festiwale/01.php
Szantymaniak.pl, Stare Dzwony – tradycyjne pieśni morza, [online], [dostęp: 5 czerwca 2021]: http://www.szantymaniak.pl/wykonawcy/stare-dzwony-1/
Szanty we Wrocławiu, Archiwum Spotkania z Piosenką Żeglarską i Muzyką Folk – Szanty we Wrocławiu, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: http://www.szanty.com.pl/archiwum.php
M. Szurawski, Panował fajny entuzjazm – rozmowa z Markiem Siurawą Szurawskim, rozm. K. Piotrowski, [online], [dostęp: 25 maja 2021]: https://szanty24.pl/panowal-fajny-entuzjazm/
TawernaSkipperów.pl, Spinakery, [online], [dostęp: 9 czerwca 2021]: https://www.tawernaskipperow.pl/szanty/wykonawcy/spinakery/124
Tratwa, Historia Tratwy, [online], [dostęp: 5 czerwca 2021]: https://www.tratwa.hals.krakow.pl/historia-tratwy.html.
Trio Con Brio, O zespole, [online], [dostęp: 10 czerwca 2021]: http://www.trioconbrio.pl/o-zespole/
J. Wadowski, Pieśni spod żagli, Gdańsk 1989.
Wejherowskie Centrum Kultury, XXIV Ogólnopolski Festiwal Pieśni o Morzu, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: https://www.wck.org.pl/archiwum/opis/4939xxiv-ogolnopolski-festiwal-pies...
Wywiad z Markiem Szurawskim przeprowadzony 15 czerwca 2021.

Audycje radiowe 
W. Ossowski, Historia polskiego folku, audycja radiowa z 17 października 2020.
W. Ossowski, Historia polskiego folku, audycja radiowa z 21 listopada 2020.

Strony internetowe
Mechanicy Shanty, http://www.mechanicy.szanty.pl/o_nas.html [dostęp: 5 czerwca 2021].
Mietek Folk Olsztyn, http://mietekfolk.pl/zespol/ [dostęp: 5 czerwca 2021].
Oficjalna strona Andrzeja Koryckiego i Dominiki Żukowskiej, https://korycki.com/ [dostęp: 9 czerwca 2021].
Ryczące Dwudziestki, http://www.ryczace20.pl/ [dostęp: 5 czerwca 2021].
Szanta Claus, http://szantaclaus.org/ [dostęp: 9 czerwca 2021].
Załoga Dr. Bryga, http://zalogadrbryga.pl/zespol [dostęp: 9 czerwca 2021].
Zejman & Garkumpel, https://zejman.com.pl/o_zespole/ [dostęp: 5 czerwca 2021].

1 M. Siurawski, Szanty i szantymeni: Ludzie i pieśni dawnego pokładu, Kraków 1999, s. 12–13.
2 Wywiad z Markiem Szurawskim przeprowadzony 15 czerwca 2021.
3 M. Siurawski, dz. cyt., s. 17.
4 Tamże, s. 292.
5 J. Wadowski, Pieśni spod żagli, Gdańsk 1989, s. 19–20.
6 M. Siurawski, dz. cyt., s. 370.
7 J. Rogacki, Początki. Szanty ’77 i ’78, „Żagle” 1998, nr 6, [online], [dostęp: 27 maja 2021]: http://czteryrefy.pl/pl-fr0.html
8 Wywiad z Markiem Szurawskim, dz. cyt.
9 M. Szurawski, Panował fajny entuzjazm – rozmowa z Markiem Siurawą Szurawskim, rozm. K. Piotrowski, [online], [dostęp: 25 maja 2021]: https://szanty24.pl/panowal-fajny-entuzjazm/
10 Wywiad z Markiem Szurawskim, dz. cyt.
11 W. Ossowski, Historia polskiego folku, audycja radiowa z 17 pa,dziernika 2020.
12 Tenże, Historia polskiego folku, audycja radiowa z 21 listopada 2020.
13 Szantymaniak.pl, Stare Dzwony – tradycyjne pieśni morza, [online], [dostęp: 5 czerwca 2021]: http://www.szantymaniak.pl/wykonawcy/stare-dzwony-1/
14 Cztery Refy, O zespole, [online], [dostęp: 5 czerwca 2021]: http://czteryrefy.pl/pl-fr0.html
15 Folk24.pl, Zmarł Jerzy Rogacki, [online], [dostęp: 5 czerwca 2021]: https://folk24.pl/wiesci/zmarl-jerzy-rogacki/
16 Ryczące Dwudziestki, http://www.ryczace20.pl/ [dostęp: 5 czerwca 2021].
17 Mechanicy Shanty, http://www.mechanicy.szanty.pl/o_nas.html [dostęp: 5 czerwca 2021].
18 Zejman & Garkumpel, https://zejman.com.pl/o_zespole/ [dostęp: 5 czerwca 2021].
19 EKT Gdynia, Kawałek historii, [online], [dostęp: 5 czerwca 2021]: http://ektgdynia.pl/index.php/o-nas/
20 Mietek Folk Olsztyn, http://mietekfolk.pl/zespol/ [dostęp: 5 czerwca 2021].
21 Załoga Dr. Bryga, http://zalogadrbryga.pl/zespol [dostęp: 9 czerwca 2021].
22 TawernaSkipperów.pl, Spinakery, [online], [dostęp: 9 czerwca 2021]: https://www.tawernaskipperow.pl/szanty/wykonawcy/spinakery/124
23 Oficjalna strona Andrzeja Koryckiego i Dominiki Żukowskiej, https://korycki.com/ [dostęp: 9 czerwca 2021].
24 Trio Con Brio, O zespole, [online], [dostęp: 10 czerwca 2021]: http://www.trioconbrio.pl/o-zespole/
25 Shanties, Historia Shanties, [online], [dostęp: 10 czerwca 2021]: http://www.shanties.krakow.pl/historia.php?co=shp&rok=1997
26 Cyfrowa Biblioteka Polskiej Piosenki, 10 w skali Beauforta, [online], [dostęp: 10 czerwca 2021]: https://bibliotekapiosenki.pl/utwory/10_w_skali_Beauforta/opis
27 Wywiad z Markiem Szurawskim, dz. cyt.
28 Shanties, Archiwum Shanties, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: https://www.shanties.pl/archiwum-shanties.html
29 Szanty we Wrocławiu, Archiwum Spotkania z Piosenką Żeglarską i Muzyką Folk – Szanty we Wrocławiu, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: http://www.szanty.com.pl/archiwum.php
30 Kopyść, Kopyść 1979–2014, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: https://www.kopysc.bialystok.pl/historia.html
31 Cztery Refy, Łódzkie spotkania z piosenką żeglarską Kubrykowe Klimaty – Historia Kubryku, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: http://www.czteryrefy.pl/kubryk/
32 swinoujskie.info, Wiatrak po raz 35. Rusza festiwal morskich opowieści, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: https://www.swinoujskie.info/2019/08/14/wiatrak-po-raz-35-rusza-festiwal...
33 szanty.art.pl, Festiwale – Port Pieśni Pracy, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: http://szanty.art.pl/festiwale/01.php
34 Wejherowskie Centrum Kultury, XXIV Ogólnopolski Festiwal Pieśni o Morzu, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: https://www.wck.org.pl/archiwum/opis/4939-xxiv-ogolnopolski-festiwal-pie...
35 Bałtycki Festiwal Piosenki Morskiej w Gdyni, Historia, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: http://www.bfpm.webd.pl/historia.html
36 Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, XXI Ogólnopolski Festiwal Piosenki Żeglarskiej EkoCypel, [online], [dostęp: 31 maja 2021]: https://www.mnzp.pl/pl/node/1146
37 Wywiad z Markiem Szurawskim, dz. cyt.
38 M. Siurawski, dz. cyt., s. 372.
39 Wywiad z Markiem Szurawskim, dz. cyt.
40 M. Siurawski, dz. cyt., s. 371.
41 J. Rogacki, Szantowanie po polsku, „Rejs” 1999, nr 30(1), [online], [dostęp: 27 maja 2021]: http://czteryrefy.pl/pl-fr0.html
42 Tamże.
43 Wywiad z Markiem Szurawskim, dz. cyt.