Między fotografią a dokumentem

Zawiłe relacje pomiędzy wizualnością a naukami z kręgu antropologii czy etnologii nie są czymś nowym i w czasach dostępności technolo­gicznej tylko przybierają na sile. Zależność pomiędzy etnografią a fo­tografią Anna Niedźwiedź wyraża podkreśleniem wizualności, któ­ra, jak przyznaje, świetnie „pasuje” do specyfiki etnograficznej: „By­cie w terenie i doświadczenie etnograficzne jest przede wszystkim, u swych podstaw, doświadczeniem sensorycznym angażującym roz­maite zmysły (w tym także wzrok). Współcześnie rozwijająca się antro­pologia zmysłów chętnie ukazuje wagę doświadczenia zmysłowego w kontekście rozmaitych badań terenowych, a zarazem w kontekście antropologicznej autorefleksji i specyfiki etnograficznej metody”¹.

Agata Kusto

Od kiedy technika fotograficzna sta­ła się dostępna dla etnografów, weszła do kanonu nieodzownych narzędzi doku­mentacji terenowej. Obiektem badań sta­ły się nie tylko zdjęcia wykonywane przez samych badaczy, ale również różnorodne kolekcje fotograficzne, których pierwot­ne przeznaczenie było inne. Dziś etnogra­fia i antropologia kultury chętnie sięgają po nowo odkryte negatywy, a instytucje kultury coraz sprawniej dzielą się efektem prac zespołów badaczy. Wyzwaniem jest zarówno sam proces konserwacji i digita­lizacji, jak też opis i interpretacja zawar­tości zdjęcia. Przykładem takich działań może być niedawny projekt Muzeum Et­nograficznego w Krakowie. Zdjęcia, wy­konane m.in. przez Juliusza Dutkiewi­cza, Walerego Eljasza-Radzikowskiego, Leopolda Węgrzynowicza i Władysława Postawkę, dokumentują życie społeczne Polski Południowej na przełomie XIX i XX wieku, mimo iż ich autorami nie zawsze byli etnografowie. Wymiar etnograficzny zbioru widoczny jest w staraniach o udo­kumentowanie różnorodnych społecz­ności, ich ubioru, obrzędów, rękodzieła, architektury oraz sprzętów używanych podczas pracy².

Okres powojenny Muzeum Etnogra­ficzne w Krakowie wiąże z postaciami tworzącymi wizję instytucji w nowych okolicznościach polityki kulturalnej. Są nimi Seweryn Udziela, artysta, etnograf i muzeolog oraz dyrektor w latach 1938–1965, czy Roman Reinfuss. Ten ostatni, za­fascynowany potencjałem rejestracji fil­mowej pisał: „Naukowy film etnograficz­ny mimo swego dokumentalnego charak­teru nie musi być nudny i niestrawny […]. W ręku utalentowanego reżysera spoczy­wają nieograniczone wprost zasoby środ­ków technicznych […], które pozwalają et­nograficznie wierny materiał poddać wi­dzowi w sposób interesujący”³. Podobnie dzieje się z fotografią, której wysoki po­ziom krakowskie muzeum zawdzięcza wielu dokumentalistom.

Jednym z nich był Michał Maśliński, urodzony w 1922 roku etnograf i fotograf związany z MEK⁴. Lata okupacji spędził, podejmując się różnych prac: ogrodniczej czy w fabryce wyrobów tytoniowych. Po wojnie nadrabiał edukację (m.in. Pań­stwowy Instytut Robót Ręcznych). Szybko zetknął się z techniką fotograficzną. Kolej­ne lata, dynamiczne i charakterystyczne dla pokolenia stabilizującego się zawodo­wo w czasach powojennych, skierowały go na studia w ówczesnej Katedrze Etno­grafii Słowian UJ. Interesował się trady­cyjnym przemysłem drzewnym (praca magisterska Tradycyjny przemysł drzew­ny na północnym pograniczu Łysogór pisa­na pod kierunkiem Kazimierza Moszyń­skiego i Jadwigi Klimaszewskiej) i rzemio­słem wiejskim, do czego wykorzystywał kompetencje w zakresie rysunku i foto­grafii. W krakowskim muzeum, w któ­rym pracę rozpoczął w 1952 roku właśnie w pracowni fotograficznej, dokumento­wał eksponaty, a zdjęcia jego autorstwa publikowano w kolejnych tomach „Rocz­nika MEK” oraz w książkach o tematyce etnograficznej. Jego fotografie odnaleźć można w publikacjach dokumentujących różnorodne sfery kultury ludowej: taniec ludowy⁵, kulturę materialną⁶, sztukę lu­dową⁷. Rejestrował także wydarzenia mu­zealne, wystawy, konferencje. Prowadził przez kilka lat (od roku 1958) zajęcia teo­retyczne i praktyczne z zakresu fotografii dla studentów w Katedrze Etnografii Sło­wian UJ. Tworzył zdjęcia i opisy, które zło­żyły się na różne formy publikacji związa­ne z ludowym rzemiosłem⁸ czy dotyczące tematu szopki ludowej jako teatru kukieł­kowego⁹ „Król Herod bezdomny”. Od ro­ku 1950 należał do Polskiego Towarzystwa Fotograficznego, a od 1954 do krakowskie­go oddziału Polskiego Towarzystwa Ludo­znawczego. Z powodów zdrowotnych pra­cował do 1978 roku, zmarł w 1981.

Opracowanie na stronę internetową: Dominika Wybraniec

1 A. Niedźwiedź, Wizualność etnograficzna na podstawie materiałów z archiwum domowego profesora Romana Reinfussa, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficz­ne” 2012, t. 40, s. 3.

2 M. Wosion, Kraków/ Muzeum Etnograficzne udostępnia wyjątkowe zdjęcia ze swojej kolekcji, [online], [dostęp 26.06.2022]: https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C89166%2Ckrakow-muzeum-etnogra...

3 Etnomuzeum historia, [online], [dostęp 26.06.2022]: https://etnomuzeum.eu/historia

4 A. Małeta, Michał Maśliński (1922–1981), [w:] Etnografowie i ludoznawcy polscy: sylwetki, szkice biograficzne, t. 1, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Ko­walska-Lewicka, A. Spiss, Kraków 2002, s. 205–206.

5 T. Zyger, Polskie tańce ludowe. Przewodnik po wystawie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 1952.

6 T. Seweryn, M. Maśliński, Z. Szewczyk, M. Woleńska, Ludowa kultura materialna. Przewodnik po wystawie stałej w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 1954.

7 A. Jacher-Tyszkowa, W. Otto-Weissowa, H. Wolksa, J. Świszczowska, M. Maśliński, Polska grafika ludowa [wystawa] Kraków 1970, Kraków 1970; J. Kamocki, M. Maśliński, Sztuka ludowa województwa kieleckiego. Katalog wystawy objaz­dowej, lipiec–październik 1958 r., Kielce 1958.

8 M. Maśliński, Ludowe kowalstwo artystyczne. Uwagi związane z pokonkursową wystawą w Krako­wie, „Polska Sztuka Ludowa” 1960, nr 4, s. 243–248.

9 Tenże, Król Herod bezdomny, „Tygodnik Powszechny” 1958, nr 3.