Litewska muzyka świata

Najczęściej wyczuwamy intuicyjnie, co kryje się pod stylistyką danej grupy, gdy przypisujemy ją do szeroko rozumianego nurtu muzyki świata (ang. world music). A jednak od czasu do czasu warto zatrzymać się i ponownie zastanowić nad zjawiskiem, które wydaje się nam już dobrze znane, oraz spojrzeć na nie z nowej perspektywy. Możemy dostrzec nieoczywiste powiązania, a niekiedy nawet powrócić do samej istoty zagadnienia.

Eglė Gelažiūtė-Pranevičienė

Na co dzień stykamy się z nieustannie zmieniającymi się nawarstwieniami gatunków i stylistycznymi splotami, które, choć niekiedy utrudniają jednoznaczne klasyfikacje, są dowodem żywotności muzyki.

Jeśli sięgniemy do genezy samego terminu, zauważymy, że początkowo – w akademickim obszarze etnomuzykologii – była to propozycja alternatywy dla obowiązujących wcześniejszych określeń muzyki spoza tradycji zachodniej, tzw. muzyki „nie westernowej” (Frith, s. 420). Jak zauważa Forss (2013), dopiero spotkanie przedstawicieli międzynarodowych wytwórni płytowych, nadawców, impresario i innych aktorów sceny muzycznej w Wielkiej Brytanii w 1987 roku doprowadziło do wypracowania wspólnej definicji i stworzenia terminu world music – szerokiego określenia dla „etnicznej” muzyki świata¹. Ten marketingowy zabieg w niebywałym stopniu zwiększył widoczność zespołów i artystów czerpiących z pozazachodnich tradycji muzycznych.

Krytyk i publicysta muzyczny Matthew J. Forss, którego hasło world music znajduje się w Oxford Music Online na platformie Grove Music Online, definiuje je jako termin określający muzykę lokalną, ludową lub zakorzenioną w tradycji („local, folk or roots music”) danej grupy kulturowej, społeczności bądź narodu, prezentowaną często w powiązaniu z elementami religii, polityki oraz obyczajów społecznych. W Stanach Zjednoczonych mianem world music najczęściej określa się muzykę kultur tworzoną przez nieanglojęzycznych twórców – niekiedy występujących za oceanem gościnnie – która w pewnym stopniu opiera się na „międzynarodowym instrumen tarium” (Forss, 2013)2. Warto przy tym pamiętać, że to, co w anglojęzycznej, zachodniej perspektywie postrzega ne jest jako „muzyka innych”, gdzie indziej, w odmiennym kontekście kulturowym, może oznaczać muzykę własną – silnie związaną z miejscem – lokalną, tradycyjną, wręcz rdzenną. Innymi słowy, poszukując zjawisk określanych mianem world music, warto poszerzyć siatkę pojęć-kluczy o takie określenia jak local, folk, roots music, a także traditional, ethnic czy native. A teraz zapraszam na spacer po jednej z takich twórczo-kulturo wych ścieżek.

Tym razem spójrzmy na współczesną twórczość wyrastającą z litewskiej kultury rodzimej – jednego z obszarów szeroko rozumianej muzyki świata. Choć Litwa to kraj stosunkowo niewielki, całokształt omawianej twórczości zaskakuje bogactwem artystycznym i różnorodnością form wyrazu. Patrząc na to zjawisko strukturalnie, kultura rodzima w gatunkach muzyki popularnej ujawnia się na kilka sposobów: 

• poprzez odwołania do folkloru muzycznego: włączanie pieśni ludowych, wykonywanych przez współczesnych artystów lub przywoływanie archiwalnych nagrań, a także wykorzystywanie tradycyjnych, lokalnych instrumentów;poprzez odwołania do folkloru muzycznego: włączanie pieśni ludowych, wykonywanych przez współczesnych artystów lub przywoływanie archiwalnych nagrań, a także wykorzystywanie tradycyjnych, lokalnych instrumentów;
• poprzez język: obecność do świadczeń kultury rodzimej w autorskich tekstach piosenek, twórczość w gwarach i dialektach, wplatanie narracyjnych form folkloru różnych gatunków, sięganie po wątki mitologiczne lub historyczne i inne;
•  poprzez środowisko: dążenie do zachowania, odtworzenia lub imitowania krajobrazu dźwiękowego określonego miejsca i czasu poprzez włączanie odgłosów natury i otoczenia oraz wykorzystywanie naturalnych obiektów jako źródeł dźwięku

W twórczości Girių Dvasiosa (Evaldasa Azbukauskasa) i Vėjopatisa (Nikolajusa Polujanovasa) ludowe pieśni wykonywane przez współczesnych muzyków praktykujących folklor (m.in. Kūlgrinda, Trys Keturiose) wybrzmiewają w estetyce głębokie go dub lub dub techno. Utwory pro wadzone są konsekwentnie – w dość swobodnych skalach, bez zbędnego modulowania i częstych zmian tonacji, z zachowaniem rozległych, przestrzennych atmosfer. Dzięki temu pieśń może istnieć w oderwaniu od oryginału, ale zarazem pozostaje w jego kontekście rozpoznawalna, a całość tworzy wrażenie przestrzenności. Wokal prowadzony jest w ciemnych barwach, co twórcy muzyki postrzegają jako element wyróżniający i świadomy atut, stanowiący odejście od rozpowszechnionego, „rozjaśnionego” i „wygładzonego” standardu głosu, charakterystycznego przede wszystkim dla muzyki zorientowanej komercyjnie. 

Sutartinės jako fundamental ne źródło inspiracji wybrzmiewają również we wspólnym projekcie twórczym Sutartronica (wcześniej Elektroninės Sutartinės) autorstwa Viktorasa Diawary (urodzonego na Litwie, wychowanego w Afryce Zachodniej, pół-Litwina, pół-Malijczyka) oraz Laurity Peleniūtė. Ukazuje się tu nieco odmienna perspektywa – w globalnej przestrzeni dźwiękowej spotykają się dwie kultury rodzime, zakorzenione w różnych miejscach świata. Choć w litewskim odbiorze często na pierwszy plan wysuwają się afrykańskie brzmienia Viktorasa Diawary, w tym projekcie twórca – we współpracy z wokalistką – zwraca się ku pieśniom sutartinės właśnie jako ku żywej części własnej tożsamości, a zarazem jako istotnej formie litewskiej kultury w ogóle. Dub, dru m’n’bass, a także lekki nurt trip-hopu w sposób wyjątkowo naturalny łączą się z odczuwaniem afrykańskich i globalnych skal oraz z kontemplacyjnie prowadzoną litewską pieśnią ludową w utworze „Martela bajore”.

Zawsze interesujące są lokalne tradycje instrumentalne funkcjonujące we współczesnym kontekście oraz ich interpretacje. W albumie „Namolio” (2021) twórczyni z pogranicza folku, soulu i minimal music – Jausmė Elena Stankutė – łączy ekspresyjny śpiew i nasycony głos z za rejestrowanymi dźwiękami natury oraz autorskimi tekstami. W każdym utworze te same koncertowe kankle (lit. kanklės) ukazują się w odmiennym świetle – poprzez zmiany rytmu i barwy brzmienia. W warstwie tekstowej uwidacznia się relacja z naturą i domem. 

W albumie „Linai” (2021) Liny Ži linskaitė, wykonawczyni muzyki na kankle, spójne, atmosferyczne brzmienia łączą się z rytmem instrumentów wywodzących się z innych kultur, takich jak kantele, kalimba i inne. Każdy z nich wybrzmiewa tu dopiero po daniu przestrzeni poprzed niemu dźwiękowi – w uważ nym, dialogicznym porządku.

W koordynowanym przez Agotę Zdanavičiūtė wydawnictwie „Klajojančios kanklės” znalazło się jedenaście utworów wykonywanych przez różnych artystów (m.in. A. Klovę, D. i E. Vyčinasów, G. Žilysa, V. Trinkūnaitė, D. Bielkauskasa i innych). Wszystkie te kompozycje oddają relację twórcy z instrumentami oraz pokazują możliwości ich funkcjonowania we współczesnej kulturze. Zróżnicowane stylami utwory na nowo interpretują tradycyjne litewskie pieśni ludowe, pozwalając wsłuchać się w różnorodność głosów i na nowo odczuć folklor obecny w twórczości współczesnych artystów, otulony brzmieniami kankli. 

Niezwykle wszechstronnym muzykiem jest Saulius Petreikis – profesjonalny trębacz, multiinstru mentalista i popularyzator wiedzy o muzyce etnicznej. Jak pisze Algirdas Klova, „jest on entuzjastą łączenia kultur Wschodu i Zachodu. […] Sam muzyk podkreśla, że nadszedł moment, w którym muzyka klasyczna przestała go interesować – granie jej po prostu przestało sprawiać mu przyjemność. Wówczas jego uwagę przyciągnęła muzyka etniczna Litwy oraz innych narodów, a on sam opanował grę na niezliczonej liczbie instrumentów pochodzących z różnych kultur świata. Saulius Petreikis nieustannie poszukuje nowych brzmień, eksperymentuje i improwizuje, sięgając po nowoczesne technologie, dzięki którym – nawet występując solo – sprawia wrażenie, jakby na scenie grało jednocześnie kilku muzyków” (Klova). Poza działalnością koncertową artysta dużą wagę przywiązuje do edukacji oraz popularyzowania dawnych litewskich instrumentów – prowadzi zajęcia edukacyjne w szkołach i jest autorem koncepcji internetowej platformy LT Instrumentai (http://www.ltinstrumentai.lt/en/). 

Współpracuje z licznymi artystami i reżyserami, tworząc muzykę do filmów, spektakli teatralnych, przedstawień tanecznych oraz gier wideo. Jego najnowsza twórczość wybrzmiewa w grze „Throne and Liberty”. We współpracy ze studiem EastWest stworzył wirtualną bibliotekę brzmień, Ancient Kingdom, gromadzącą dźwięki rzadkich i tradycyjnych instrumentów, przeznaczoną dla kompozytorów. W ostatnim czasie muzyk brał udział w kilku międzynarodowych projektach muzycznych, m.in. „Two Steps From Hell”, „Hans Zimmer: A New Dimension” oraz „The World of Hans Zimmer – An Immersive Symphony”. 

Multiinstrumentalista Donatas Bielkauskas – DONIS to twórca, dla którego muzyka jest zarówno rzemiosłem, jak i filozofią. Zrozumienie, że stanowi ona zjawisko złożone, oddziałujące w różnych wymiarach – dźwiękowym, społecznym, komunikacyjnym – możliwe jest jedynie poprzez nieustanne osobiste doświadczanie tej wielowymiarowości. Szeroka znajomość instrumentów, rytmiki i stylów muzycznych pozwala tworzyć temu artyście unikatowe projekty dźwiękowe – zarówno elektronikę, jak i czyste pejzaże ambientowe, w których motywy etniczne splatają się z industrialnymi strukturami brzmieniowymi oraz naturalnymi dźwiękami przyrody czy odgłosami obiektów odnalezionych bezpośrednio w danym miejscu. Artysta współpracuje z różnymi twórcami, a jego muzyka, utrzymana w zróżnicowanej stylistyce, zaprasza do wielowarstwowych doświadczeń, które świadczą o jego mistrzostwie i uważności – a precyzyjniej: o szczególnej wrażliwości słuchowej na detale osiadające w świadomości odbiorcy. Profesor Giedrius Kuprevičius trafnie zauważył dążenie Bielkauskasa do odtwarzania uczuć i doznań oraz jego zdolność do balansowania pomiędzy nowoczesną a archaiczną formą wyrazu. Harmonia i nieustanne przenikanie się, migotanie obu warstw – odsłanianie raz jednej, raz drugiej, niekiedy świadomie ukierunkowane, innym razem poddające się organicznej zmianie – pozwalają odkrywać wciąż nowe dźwiękowe doznania, ich barwy i ziarnistość. 

Ekspresja pośrednia – teksty, pej zaże dźwiękowe. Związek z kulturą ro dzimą szczególnie wyraziście ujawnia się w autorskich tekstach i poezji, a coraz częściej także w pracach powstających w gwarach i dialektach. Wyjątkowo interesująca jest w tym kontekście postawa Rokasa Kašėty, który w swojej twórczości sięga już nie po litewski język literacki, lecz po dialekt konkretnego regionu – dzukijski. W ten sposób komponuje utwory nasycone elementami litewskiej codzienności: przedmiotami, językiem, znakami kultury. Co więcej, Kašėta konsekwentnie posługuje się dialektem dzukijskim również w przestrzeni wirtualnej – w mediach społecznościowych, gdzie podejmuje refleksję nad samą kulturą i znaczeniem pamięci. Warto dodać, że wraz z rodziną mieszka on w dzukijskiej wsi, w drewnianej chacie, poświęcając czas tradycyjnej uprawie ziemi. Jak sam twierdzi: „Tradycje są więzią. Wiele pokoleń tkało pewien wzór. Gdybyśmy się oddalili i spojrzeli z góry, zobaczylibyśmy, że pokolenie po pokoleniu wyłania się jakiś deseń. Czy naprawdę mielibyśmy go teraz przerwać? Dobrze jest kontynuować, dołączyć, być częścią wzoru tej ziemi i nieść go dalej”.

Aby lepiej poznać twórczość Rokasa Kašėty, warto sięgnąć po utwór „Tokį rytu”, do którego tekst napisał poeta Romas Sadauskas. Słuchaczowi pozwala się tu doświadczyć – stopniowo, niemal niepostrzeżenie – cichego, jesiennego poranka, który powoli się odsłania.

W twórczości wybranych muzyków pojawiają się również elementy folkloru narracyjnego, na przykład zaklęcia i formuły magiczne w projekcie „Gyvos šventovės” autorstwa Augusti nasa Našlėnasa. „«Gyvos šventovės» to multimedialny projekt artystyczny, który z pomocą nowoczesnych technologii łączy dźwięk, naturę i muzykę elektroniczną. Nagrania terenowe z kurońskich miejsc świętych splatają się tu z brzmieniami wydobywanymi z obiektów przyrody – trzaskiem gałęzi drzew, fakturą kamieni, szelestem ptasich piór – a także z improwizacja mi wykonywanymi na archaicznych, szamańskich instrumentach, takich jak bębny, grzechotki, gwizdki oraz kankle” (Augustinas Našlėnas).

W utworach niektórych artystów bliskość z własną kulturą, miejscem i tradycją odczuwalna jest poprzez trudne do jednoznacznego zdefiniowania klimat i nastrojowość. W muzyce Juliasa Mitėgo (Vėlių Namai), twórcy rytualnej muzyki ambientowej i mrocznego folkloru bałtyckiego, znaki litewskiej kultury rozpoznajemynie poprzez formę, lecz przez własne doświadczenie bycia jej częścią – nie ma tu bowiem przeniesionych czy dosłownie cytowanych gatunków folklorystycznych. Zamiast tego współistnieją tu tradycje o różnym pochodzeniu, które nie znalazły się obok siebie przypadkowo (co nadaje im wewnętrzną, nierozerwalną spójność), lecz spotykają się poprzez osobiste doświadczenia: relacje z bliskimi mieszkającymi za granicą, podróże, a być może także poprzez intuicję istnienia wspólnej, pierwotnej, arche typicznej kultury świata³. W albumie „Alkai” pejzaż dźwiękowy budowany i przekształcany jest przez takie instrumenty jak litewskie kankle, turec kisaz, łotewska dwustrunowa ģīga, jednostrunowa manihorka, arabski oud, a także różnorodne rytmy i barwy generowane elektronicznie. Utwór „Miklagard” opowiada o Konstantynopolu i powiązaniach między kulturami – można w nim usłyszeć brzmienie oudu. W „Saulės kalvis” pojawiają się z kolei instrumenty pochodzące z Wybrzeża Kości Słoniowej. Różne poziomy lokalnej kultury – a także jej przynależności do szerszych kręgów – ujawnia ją się poprzez podejmowane tematy historyczne, wizualne aluzje, tytuły utworów, wciągający rytualny charakter występów oraz samą światopoglądową postawę twórcy. Odwołuje się on do poszukiwania życia w ciemności: oswajając lęk, niepewność i mrok, przekraczając próg Vėlių Namai, doświadczamy życia. Możemy je odnaleźć w rytualnym śpiewie, nastrojowości, we wszechogarniającym drżeniu, oczekiwaniu oraz niekontrolowanym, a zarazem jednoczącym tańcu. 

Opisani wykonawcy stanowią jedynie niewielką część litewskiego środowiska twórczego, mam jednak nadzieję, że ta muzyczna wędrówka pozwoliła Państwu odkryć nieznane dotąd ścieżki i z przyjemnością zanurzyć się w litewskich mgławicach dźwiękowych.

Eglė Gelažiūtė-Pranevičienė

Przekład: Monika Haber

Wstępna redakcja: Maja Piłat, stu dentka 3. roku studiów I stopnia na kierunku e-edytorstwo i techniki redakcyjne na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

Bibliografia

J. Dobriakovas, 2015, Folkloras kaip atvirumo variklis, [onli ne], [dostęp: 8 lutego 2021]: https:// www.modus-radio.com/tekstai/ kasdienybes-kulturoje/folkloras/

R. Kašėta, 2022, Pirkioje gyvenantys Kašėtos – dzūkiškų tradici jų puoselėtojai: dainuoja, audžia, o tarmiškai kalbėti išmoko iš „babų”, [online], [dostęp: 22 lutego 2025]: https://www.lrt.lt/naujienos/ gyvenimas/13/1737172/pirkioje gyvenantys-kasetos-dzukisku tradiciju-puoseletojai-dainuoja audzia-o-tarmiskai-kalbeti-ismoko is-babu

A. Klova, Saulius Petreikis, [online], [dostęp: 22 lutego 2025]: https://www.mic.lt/lt/baze/folk-world country/kompozitoriai-atlikejai/ sauliuspetreikis/

A. Našlėnas, 2020, Tylios šventovės jau kviečia žiūrovus, [online], [dostęp: 22 lutego 2025]: https://ve.lt/naujienos/ savaites-ekspresas/se/tylios-sventov es-jau-kviecia-ziurovus-1805122?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAYnJpZBEwMWwxRFhoSXR5WDA1UU5MWQEez CtysqAGsL-9fkbeXmQs2nwOQ9GFdh aeTyBVUXbFLfen0P5Bq9yeolJMq5s_ aem_vHA2jYgOhrTH3fdxjdQyxQ

1 „A suitable definition of the music was not officially recognized by record label executives until a consensus was reached at a 1987 meeting in Britain of international record companies, broadcasters, concert promoters, and others involved with music from around the world. The meeting resulted in coining a new term to encompass the «ethnic» music of the world as «world music»” (Forss, 2013).

2 „World music is a term that describes the local, folk, or roots music of a particular cultural group, society, or nation, oftentimes presented in conjunction with elements of religion, politics, and social customs. For the most part, world music in the United States includes cultural musics of non-English-speaking musicians – who are sometimes employed as guest performers – that rely on some degree of «international» instrumentation“ (Forss, 2013).

3 Mówiąc o łączeniu muzyki różnych narodów, przejawiającym się w odmiennych stylach, na poczucie wspólnego źródła zwraca uwagę kulturoznawca Jurijus Dobriakovas, przywołując jako przykłady takie zespoły jak Saulės Broliai, Marga Muzika, Kamanių šilelis, Miglaukas, Sen Svaja, Undan i Spanxti: „Nie trudno zauważyć, że także tutaj odwołuje się do przekonania o istnieniu pewnej mistycznej, pierwotnej wspólnoty między – pozornie bardzo odległymi – tradycjami muzycznymi (i kulturowymi). Właśnie swoisty, rytmiczny, medytacyjny i eklektyczny folklorystyczny synkretyzm może pomóc tę wspólnotę na nowo przywołać i odtworzyć” (Dobriakovas, 2015).

Spis utworów na playliście: Giriu Dvasios, „Tureja Liepa”;

Sutartronica, „Martela Bajore”;

Jausmė, „Namolio” (album);

Lina Žilinskaitė, „L I N A I” (album);

Algirdas Klova, „Oi, giria, giria”;

Daiva Ir Evaldas Vyčinai, „Brolių Juškų paminavonė”;

Gediminas Žilys, „Žemės vartai”;

Saulius Petreikis' World Orchestra Live 2018 Full Concert In Vilnius;

Tykumos, „Septyni vandenys”;

Rokas Kašėta, „Tokį rytu”;

Gyvos Šventovės, „Nepūsk vėjau”;

Vėlių Namai, „Saulės Kalvis”.