Głuche? Martwe? Niedźwięczne i niewdzięczne?

Tak mówimy o dźwiękach, których głośność jest wyraźnie mniejsza, przytłumionych, niewyraźnych, słabo brzmiących. Dlaczego? Czy tylko dlatego, że gorzej je słyszymy? Czy są też inne powody, dla których tak je określamy?

Poszukajmy odpowiedzi, analizując etymologię słowa głuchy i jego znaczenia. O ile samo pochodzenie słowa jest bezdyskusyjnie odległe – zostało ono bowiem utworzone od prasłowiańskiego rdzenia gluchъ- odziedziczonego w tej lub podobnej formie przez wszystkie języki słowiańskie, o tyle jego znaczenie jest zdecydowanie trudniejsze do odczytania. Pewną oczywistością jest dzisiaj dla nas, że głuchy to ‘niesłyszący, niedosłyszący’, a także ‘niechcący słuchać’ (głuchy na wszystko), ale w wielu słowach zachowały się także inne ważne informacje, które pozwalają na ciekawe interpretacje. Używamy przecież także takich słów i wyrażeń, jak głusza, czyli ‘pustkowie, odludzie’, mówimy o głuchym milczeniu, tj. całkowitym, głuchym telefonie, jeśli nie słychać w nim sygnału lub czyjegoś głosu, domu zamkniętym na głucho – ‘pustym’, głuchej ciszy, którą kojarzy my z martwotą. Pojęciami kluczowymi dla podanych tu kontekstów jest wrażenie pustki spowodowanej: brakiem dźwięków (‘głuchy, gdzie nie słychać’, ‘w którym żaden głos się nie rozlega’, ‘taki, w którym nie rozlegają się dźwięki’), ruchu (‘taki, w którym jest mało ruchu, mało życia’), obecności człowieka (‘pusty, opustoszały, bezludny’).

Łączenie braku i pustki ze znaczeniem słowa głuchy ujawnia się także w wyrażeniach specjalistycznych. W nazwach botanicznych: głuchy owies, głuchy orzech, głuchy pasternak – głuchy wskazuje na brak w roślinie ziarna, jądra; głuchy piołun – na brak smaku i zapachu. W żargonie łowieckim głuchy miot to miot próżny, bez zwierzyny. W muzyce słowem głuchy określa się instrument pozbawiony rezonansu, z którego nie wydobywa się żaden dźwięk lub wydobywa się nieprawidłowy, np.: głuchy instrument, głucha klawiatura, głuchy fortepian.

Brak czegoś postrzegany jest jako pewna niepożądana nieprawidłowość. W polszczyźnie spotykamy wyrażenia, które to potwierdzają, przykładowo w gwarach głuchy dąb to taki jego gatunek, na którym liście rozwijają się później; głuchy piec to piec niedobry albo piec służący tylko do gotowania, nieogrzewający izby, głucha siekiera to siekiera tępa, a głuche wesele to wesele bez muzyki (organizowane np. w czasie żałoby).

Niektórzy etymolodzy dostrzegają podobieństwo wyrazów głuchy i głupi. Według Aleksandra Brücknera wyrazy głuchy i głupi zbudowane są z tego samego rdzenia oznaczającego pierwotnie ‘pień’ (głu-), co tłumaczy, że głuchy (głuchman) i głupi jako ‘niezważający na głos ludzki’ są sobie niemal równi. Ciekawe, że głuchy można użyć także jako synonimu dla często pojawiającego się słowa ślepy na określenie gładkiego muru, ściany itp., w których brakuje otworów (okien, drzwi). Oba te słowa, pierwotnie oznaczające ludzkie ułomności, przeniesione na zjawiska materialne, można tłumaczyć przez skojarzenie z zamknięciem i izolacją.

Równolegle można wskazać na to, że w znaczeniu słowa głuchy ujawnia się także odnoszenie go nie tyle do braku jakiejś cechy, co do jej słabszego natężenia, więc głuche dźwięki to przytłumione, niewyraźne, niemające mocnego tonu, jasnego brzmienia, matowe, a głuchy ból, głucha niechęć to tłumione w sobie emocje i doznania fizyczne lub psychiczne. Ale. Jest i ale, albo wiem, co dokumentują leksykografowie, właśnie wyrażenia takie jak głucha nienawiść, głucha rozpacz ‘silne, mocno, głęboko w kim tkwiące’, ‘wielkie, mocne, głębokie’ wskazują na wysoki poziom natężenia określonego doznania. Zapewne dlatego, że łączą się z pojęciem głębi (w aspekcie uczuciowym, czasowym, sytuacyjnym). Tak na marginesie często w definicjach jako synonim przymiotnika głuchy podawany jest właśnie wyraz głęboki. Tak więc głucha noc to ‘późna, głęboka noc’, a głuchy sen to ‘sen mocny, głęboki’. Z przestrzennym charakterem dźwięku wiąże się jeszcze jedna ciekawa, udokumentowana w polszczyźnie analogia. Otóż głucha wieś, głucha prowincja czy głucha okolica określają miejsca ustronne, znajdujące się na uboczu, które z powodu dużej odległości są odcięte od źródeł informacji, zatem nie słyszą o tym, co w świecie.

Głuchota, choć współcześnie kojarzy się nam z niedosłyszeniem lub całkowitym brakiem słuchu, czyli brakiem możliwości odbierania dźwięku, w istocie może dotyczyć również braku możliwości wydawania dźwięku, o czym przekonują m.in. określenia muzykologiczne, takie jak: głucha klawiatura czy głuchy fortepian, lub wydawania go ze zdecydowanie mniejszym natężeniu, np. głuche tony.

Joanna Szadura

Opracowanie na stronie internetowej: Dominika Wybraniec